🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:15:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृत्ति
vṛtti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चुनना (3.2.8) वर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृत्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह कार्य जिसके द्वारा जीविकानिर्वाह होता हो । जीविका । रोजी । क्रि॰ प्र॰—करना ।—लगना । होना ।
२. वह धन जो किसी दीन, विधवा या छात्र आदि को बराबर, कुछ निश्चित समय पर उसके सहायतार्थ दिया जाय । उपजीविका । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पाना ।—मिलना ।
३. सूत्रा आदि का वह विवरण या व्याख्या जो उनका अर्थ स्पष्ट करने के लिये की जाती है । विशेष—हमारे यहाँ सूत्रा आदि की व्याख्या के वृत्ति, भाष्य, वार्तिक, टीका और टिप्पणी ये पाँच भेद किए गए हैं । इनमें से वृत्ति उस व्याख्या को कहते हैं जो कुछ संक्षिप्त होती है और जिसकी रचना गंभीर होती है ।
४. विवरण । वृत्तांत । हाल ।
५. नाटकों में विषय के विचार से वर्णन करने की शैली । विशेष—यह चार प्रकार की कही गई है और भिन्न भिन्न रसों के लिये उपयुक्त मानी गई है ।जैसे—कौशिको वृत्ति श्रृंगार रस के लिये, सात्वतो वृत्ति वीर रस के लिये, आरभटी वृत्ति रौद्र और वीभत्स रस के लिये और भारती वृत्ति शेष अन्य रसों के लिये । जाहँ अच्छा वेशभूषावली नायिका, बहुत सी स्त्रियों और न्यगीत तथा भोगविलास आदि का वर्णन हो, उसे कौशिकी; जहाँ वीरता, दानशक्ति, दया, सरलता आदि वर्णन हो उसे सात्वती; जहाँ माया, इंद्रजाल, संग्राम, क्रोध आदि का वर्णन हो, उसे आरभटी, और जहाँ संस्कृत बहुल कथोपकथन हो उसे भारती वृत्ति कहते हैं । इन चारों वृत्तियों के भी कई अवांतर भेद माने गए हैं ।
६. व्यवहार ।
७. वह जो किसी दूसरे पर आश्रित या अवलंबित हो । आवेय ।
८. याग के अनुसार वित्त की अवस्था जो पाँच प्रकार की मानी गई है—क्षिप्त, मूड़, विक्षिप्त, एकाग्र और निरुद्ध ।
९. व्यापार । कार्य ।
१०. स्वभाव । प्रकृति ।
११. कर्तव्य ।
१२. सहार करने का एक प्रकार का शस्त्र । उ॰—सारचि माली वृत्ति नाम पुनि अतिमाली नौ ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
१३. अस्तित्व । सत्ता ।
१४. टिकना । किसी विशेष स्थिति में होना या रहना (को॰) ।
१५. अवस्था । दशा (को॰) ।
१६. क्रम । प्रणाली (को॰) ।
१७. मजदूरी (को॰) ।
१८. संमानपूर्ण बर्ताव (को॰) ।
१९. चक्कर काटना । मुड़ना (को॰) ।
२०. किसी वृत्त या पहिए की परिधि (को॰) ।
२१. शब्द की शक्ति-अभिधा, लक्षणा और व्यंजना(को॰) ।
२२. विचार करने की प्रक्रिया विचारसरणि (को॰) ।
२३. अनुप्रास अलंकार का एक भेद (को॰) ।
२४. रूद्र की पत्नी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृत्ति f. rolling, rolling down (of tears), Śak. iv, 5; 14
mode of life or conduct, course of action, behaviour, (esp.) moral conduct, kind or respectful behaviour or treatment (also v.l. for वृत्त), GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
general usage, common practice, rule, Prāt.
mode of being, nature, kind, character, disposition, ib.; Kāv.
state, condition, Tattvas.
being, existing, occurring or appearing in (loc. or comp.), Lāṭy.; Hariv.; Kāv. &c.
practice, business, devotion or addiction to, occupation with (often ifc. ‘employed about’, ‘engaged in’, ‘practising’), MBh.; Kāv. &c.
profession, maintenance, subsistence, livelihood (often ifc.; cf. उञ्छ-व्˚; वृत्तिं-√ कृ or √ कॢप् [Caus.] with instr., ‘to live on or by’; with gen., ‘to get or procure a maintenance for’; only certain means of subsistence are allowed to a Brāhman See Mn. iv, 4-6), ŚrS.; Mn.; MBh. &c.
wages, hire, Pañcat.
working, activity, function, MaitrUp.; Kap.; Vedāntas. &c.
mood (of the mind), Vedāntas.
the use or occurrence of a word in a partic. sense (loc.), its function or force, Pāṇ.; Sāh., Sch. on KātyŚr. &c.
mode or measure of pronunciation and recitation (said to be threefold, viz. विलम्बिता, मध्यमा, and द्रुता, q.v.), Prāt.
(in gram.) a complex formation which requires explanation or separation into its parts (as distinguished from a simple or uncompounded form, e.g. any word formed with Kṛt or Taddhita affixes, any compound and even duals and plurals which are regarded as Dvandva compounds, of which only one member is left, and all derivative verbs such as desideratives &c.)
style of composition (esp. dram. style, said to be of four kinds, viz. 1. Kaiśikī, 2. Bhāratī 3. Sātvatī, 4. Ārabhaṭī, qq.vv.; the first three are described as suited to the Śṛṅgāra, Vīra, and Raudra Rasas respectively, the last as common to all), Bhar.; Daśar. &c.
(in rhet.) alliteration, frequent repetition of the same consonant (five kinds enumerated, scil. मधुरा, प्रौढा, पुरुषा, ललिता, and भद्रा), Daśar., Introd.
final rhythm of a verse (= or v.l. for वृत्त, q.v.)
a commentary, comment, gloss, explanation (esp. on a Sūtra)
N. of the wife of a Rudra, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1010,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृत्तिः f. [वृत्-क्तिन्] 1 Being, existence. --2 Abiding, remaining, attitude, being in a particular state; as in विरुद्धवृत्ति, विपक्षवृत्ति &c. --3 State, condition. --4 Action, movement, function, operation; शतैस्तमक्ष्णामनिमेषवृत्तिभिः R. 3. 43, Ku. 3. 73, Ś. 4. 14. --5 Course, method; Ś. 2, 11. --6 Conduct, behaviour, course of conduct, mode of action; कुरु प्रियसखी वृत्तिं सपत्नीजने Ś. 4. 17, Me. 8; वैतसीवृत्तिः, बकवृत्तिः &c. --7 Profession, occupation, business, employment, mode of leading life (often at the end of comp.); वार्धके मुनिवृत्तीनां R. 1. 8; Ś. 5. 6; Pt. 3. 125. --8 Livelihood, maintenance, means of subsistence or livelihood, oft. in comp.; R. 2. 38, Ś. 7. 12, Ku. 5. 28; (for the several means of subsistence, see Ms. 4. 4-6). --9 Wages, hire. --10 Cause of activity. --11 Respectful treatment. --12 Gloss, commentary, exposition; सद्वृत्तिः सन्निबंधना Śi. 2. 112, काशिकावृत्तिः &c. --13 Revolving, turning round. --14 [] The circumference of a wheel or circle. --15 (In gram.) A complex formation requiring resolution or explanation. --16 The power or force of a word by which it expresses, indicates, or suggests a meaning; (these are three अभिधा, लक्षणा, and व्यंजना q.q. v.v.); general character or force of a word. --17 A style in composition (these are four; कैशिकी, भारती, सात्वती and आरभटी q. v.). --18 Customary allowance. --19 Manner of thinking. --Comp. --अनुप्रासः a kind of alliteration; see K. P. 9. --उपायः a means of subsistence. --कर्षित a. badly off or distressed for want of livelihood; Ms. 8. 411. --चक्रं the wheel of state; Pt. 1. 81. --छेदः deprivation of the means of subsistence. --भंगः, --वैकल्यं want of a livelihood; Pt. 1. 153. --स्थ a. {1} being in any state or employment. {2} well-conducted, of good behaviour. --(स्थः) a lizard, chameleon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1007-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृत्ति स्त्री० वृत--क्तिन् । १ वर्त्तने २ स्थितौ ३ विवरणे च मेदि० । करणे क्तिन् ४ जीविकायाम् अमरः । ५ कौशि- कीसात्त्वतीभारत्यारभट्याख्ये नाटकरचनामैदे “शृङ्गारे कौशिकी, वीरे सात्त्वत्यारभटी पुनः । रसे रौद्रे च पीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती । चतस्रो वृत्तयो ह्येताः सर्वनाढ्यस्य मातृकाः” सा० द० । ६ वेदान्तोक्ते अन्तःकरणादेः परिणामभेदे च । अन्तःकरणवृत्तिस्यारूपप्रयोजनादिकं वेदा० प० दर्शितं यथा तडागोदकं छिद्रानिर्गत्य यथा कुल्या- त्मना केदारान् प्रविश्य तद्वदेव चतुष्केणाद्याकारं भवति तथा तैजसमप्यन्तःकरणं चक्षुरादि द्वारा घटादिविषय- देशं गत्वा घटादिविषयाकारेण परिणमते स एव परिणामो वृत्तिरित्युच्यते । अनुमित्यादिस्थले तु अन्मः- करणस्य स वह्न्यादिदेशगमनं वह्यादेश्चक्षुराद्यसन्निक- र्षात्” १प० । इन्द्रियजन्यवृत्तिश्च आवरणभङ्गार्था सम्ब- न्धार्था इति मतद्वैधं यथोक्तं तत्रैव ७ प० । “सा चा- न्तःकरणवृत्तिरावरणाभिभवार्थेत्येकं मतम् तथा हि अविद्योपहितचैतन्यस्य जीवत्वपक्षे थठाढ्यषिष्ठानचैतन्यस्य जीवरूपतया जीवस्य सवेदा घटभानप्रसक्तौ घटाद्यव- च्छिन्नचैतन्यावरकमज्ञानं मूलाविद्यापरतन्त्रमवस्थापद वाच्यमभ्युपगन्तव्यम् । एव सति न सर्वदा घटादेर्भाम- प्रसङ्गः । अनावृतचैतन्तस्यैव भानप्रयोजकत्वात् तस्य चावरणस्य सदातनत्वे कदाचिदपि घटभानं न स्या- दिति तद्भङ्गे वक्तव्ये तद्भङ्गजनकं न चैतन्यमात्रं तद्भा- सकस्य तदनिवर्त्तकत्वास् नापि वृत्त्युपहितचैतन्थं परो- क्षस्थलेऽपि तन्निवृत्त्यापत्तेरिति परोक्षव्यावृत्तवत्तिविशे- पस्य तदुपहितचैतसास्य वा आवरणभञ्जकत्वमित्यावरणा मिभवार्धा वृत्तिरित्युच्यते । सम्बन्धार्षा कृत्तिरित्यपर मतम् । तत्राविद्योपाधिकोजीवोऽपरिच्छन्नः स च [] घटादिप्रदेशे विद्यमानोऽपि घटाद्यपरोक्षवृत्तिविरहदशायां न घटादिमवभासयति घटादिना समं तस्य सम्बन्धा- भावात् तत्तदाकारवृत्तिदशायां तु भासयति तदो सम्य- न्धसत्त्वात” । अतएवोक्तं “बुद्धिवृत्तिचिदाभासौ द्वावेतौ व्याप्लुतो घटम् । तत्राज्ञानं धिया नश्येत् आभासात्तु घटः स्फुरेत्” इदञ्च प्रथमताभिप्रायम् अन्तःकरणवृलीनां भेदादिकं पातञ्जलादिदर्शितप्रन्तःकरणशब्दे १९५ पृ० दृश्यम् । “ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता” ये० सा० । विप्रस्य जीविक रूपवृत्तिहरणे दोषो यथा “स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेत्तु यः । स कृतघ्न इति ज्ञेयः फलं तत् शृणु भूमिप! । यावन्तोरेणवः सिक्ता विप्राणां नेत्रविन्दुभिः । तावद्वर्षसहस्रञ्च घृतपाके स तिष्ठति । तप्ताङ्गारश्च तद्- भक्ष्यं पानञ्च तप्तमूत्रकम् । तप्ताङ्गारे च शयनं ता- ड्यते यमकिङ्करैः । तदन्ते च महापापी विष्ठायां जायते कृमिः । षष्टिवर्षसहस्राणि देवमानेन भारते । ततो भूमिविहीनश्च प्रजाहीनश्च मानवः । दरिद्रः कृपणी रोगी शूद्रो निन्द्यस्ततः शुचिः” ब्रह्मवै० प्र० ४९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4947-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृत्तिः, स्त्री, (वृत + क्तिन् ।) जीविका । इत्यमरः ॥ (यथा, मनौ । ४ । २५९ । “एषोदिता गृहस्थस्य वृत्तिर्विप्रस्य शाश्वती ॥”) विवरणम् । (यथा, कातन्त्रे । “सूत्रस्यार्थ- विवरणं वृत्तिः ॥”) कौशिक्यादिः । प्रवर्त्तनम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, शाकुन्तले । ४ । [] “उत्पक्ष्मणोर्नयनयोरुपरुद्धवृत्तिं वाष्पं कुरु स्थिरतया विरतानुबन्धम् ॥”) विधृतिः । इति धरणिः ॥ * ॥ कौशिक्यादि- वृत्तयो यथा, -- “शृङ्गारे कौशिकी वीरे सात्वत्यारभटी पुनः । रसे रौद्रे च वीभत्से वृत्तिः सर्व्वत्र भारती । चतस्रो वृत्तयो ह्येताः सर्व्वनाट्यस्य मातृकाः ॥” इति साहित्यदर्पणे ६ परिच्छेदः ॥ वृत्तिहरणे दोषा यथा, -- श्रीनारायण उवाच । “स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेत्तु यः । स कृतघ्न इति ज्ञेयः फलं तत् शृणु भूमिप ! ॥ यावन्तो रेणवः सिक्ता विप्राणां नेत्रबिन्दुभिः । तावद्वर्षसहस्रञ्च शृतपोते स तिष्ठति ॥ तप्ताङ्गारञ्च तद्भक्ष्यं पानञ्च तप्तमूत्रकम् । तप्ताङ्गारे च शयनं ताडितो यमकिङ्करैः ॥ तदन्ते च महापापी विष्ठायां जायते कृमिः । षष्टिवर्षसहस्राणि देवमानेन भारते । ततो भूमिविहीनश्च प्रजाहीनश्च मानवः । दरिद्रः कृपणो रोगी शूद्रो निन्द्यस्ततः शुचिः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४९ अध्यायः ॥ (व्यवहारः । यथा, मनौ । २ । २०५ । “गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्बृत्तिमाचरेत् ॥” वर्त्ततेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या । आधेयः । यथा, व्याप्तिपञ्चके । १ । “साध्याभाववदवृत्तित्वम् ।” यथा च भाषापरिच्छेदे । “सिषाधयिषया शून्या सिद्धिर्यत्र न विद्यते । स पक्षस्तत्र वृत्तित्वज्ञानदनुमितिर्भवेत् ॥” चित्तस्यावस्थाविशेषः । यथा, पातञ्जले । २ । “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥” चित्तवृत्तिप्रकारास्तु तत्रैव द्रष्टव्याः ॥ * ॥ व्यापारः । यथा, सांख्य- तत्त्वकौमुद्याम् । ५ । “अर्थसन्निकृष्टस्य इन्द्रियस्य वृत्तौ सत्यां तमो- ऽभिभवे यः सत्त्वसमुद्रेकः ॥” युक्तार्थः । यथा, कातन्त्रव्याकरणादौ । “कारकप्रतियोगिभ्यां यद्यदन्यदपेक्षते । अपेर्ब्बहुलवाचित्वाद्वृत्तिस्तत्र तु नेष्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-479-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृत्ति" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें