🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:11:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जीविका
jīvikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वार्ता (3.3.82)
कारिका (3.3.15) पीड़ा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीविका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह वस्तु या व्यापार जिससे जीवन का निर्वाह हो । भरण पोषण का साधन । जीवनोपाय । वृत्ति । उ॰—जीविका विहीन लोग सीद्यमान, सोच बस कहैं एक एकन सों कहाँ जाई का करी ?—तुलसी ग्रं॰ पृ॰, २२१ । क्रि॰ प्र॰—करना । यौ॰— जोविकार्जन = जीवन निर्वाह के साधन का संग्रह । उ॰— उसे अपने जीविकार्जन की एक मशीन बना रहा है ।— स॰ दर्शन पृ॰, ८८ । मुहा॰— जीविका लगना = भरण पोषण का उपाय होना । रोजी का ठिकना होना । जीविका लगाना = मरण पोषण का उपाय करना । जीवन निर्वाह का उपाय करना । रोजी का ठिकाना करना ।
२. जीवनदायी तत्व अर्थात् जल (को॰) ।
३. जीवन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीविका f. living, manner of living, KaṭhUp.; Mn. iv, 11; x, 82 &c.
livelihood, x, 76; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Rājat. vi, 22)
the plant Jīvantī, L.
pl. ‘life-giving element’, water, ĀśvŚr. vi, 9.
जीविका f. See ˚वक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (423,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीविका [जीव् अकन् अत इत्वं] 1 Means of living, livelihood. --2 The life-giving element, i. e. water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0516-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीविका स्त्री जीव--अ कन् अत इत्त्वम् । १ जीवनोपाये आजीवते । २ जीवन्तीवृक्षे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3138,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीविका, स्त्री, (जीव्यतेऽनयेति । जीव + “गुरीश्च हलः ।” ३ । ३ । १०३ । इत्यः । ततः संज्ञायां कन् टापि अत इत्वञ्च ।) जीवनोपायः । तत्पर्य्यायः । आजीवः २ वार्त्ता ३ वृत्तिः ४ वर्त्तनम् ५ जीव- नम् ६ । इत्यमरः । २ । ९ । १ ॥ जीवः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ४ । ११ । “अजिह्मामशठां शुद्धां जीवेद्ब्राह्मण- जीविकाम् ॥”) जीवन्ती । इति मेदिनी । के, ९५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-541-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीविका" आता है (23)
आजीव जीविका । धंधावृत्ति वह कार्य जिसके द्वारा जीविकानिर्वाह होता हो । जीविका । रोजी । क्रि॰ प्…व्यवसाय वह कार्य जिसके द्वारा किसी की जीविका का निर्वाह होता हो । जीविका । जैस…उपजीवन जीविका । रोजी । दूसरे का सहारा । निर्वाह के लिये दूसरे का अवलंबजीव्या जीवनोपाय । जीविकावर्त जीविका । आहार । समाभ्रांत में प्रयुक्त, जैसे, कल्यवर्तप्रजीवन जीविका । रोजीजीवनहेतु जीवनरक्षा का साधन । जीविका । रोजी । विशेष—गरुड़पुराण में दस प्रकार की …जीवनोपाय जीवनरक्षा का उपाय । जीविका । वृत्ति । रोजीशरीरवृत्ति जीवन निर्वाह करने की वृत्ति । जीविकारिजक रोजी । जीविका । जीवनवृत्ति । क्रि॰ प्र॰—देना । पाना ।—मिलना । मुहा॰—रि…जिउका 'जीविका'रजक कपड़ा धोनेवाला । धोबीचर्या वह जो किया जाय । आचरण । जैसे,— व्रतचर्या, दिनचर्या आदिघट्टना हिलाना । डुलाना । चलानाकर्षू कंड़े की आगव्यापृति व्यवसाय । व्यापारअन्नजल दाना पानी । खाना पीना । खानपान । जैसे,—तुम्हारे यहाँ हम अन्नजल नहीं ग्…रोजी रोज का खाना । नित्य का भोजन । क्रि॰ प्र॰—देना ।—मिलना । यौ॰—रोजी रोजगा…आबदाना अन्नपानी । दानापानी । अन्नजलजियारा † संज्ञा पुं॰जियारी पु † संज्ञा स्त्री॰दानापानी खान पान । अन्न । जल । क्रि॰ प्र॰—करना । मुहा॰—दाना पानी छोड़ना = अन्न …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें