🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:08:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रजक
rajaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रजक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ रजकी]
१. कपड़ा धोनेवाला । धोबी ।
२. सुग्गा । शुक (को॰) ।
रजक पु २ संज्ञा पुं॰ [आरिज्क]
१. अन्न । भोजन ।
२. रोजी । जीविका । उ॰—देखतड़ा दुःख दूर ह्वै पाय रजक सुख पूर ।— बाँकी॰ ग्रं॰, भा॰ ३, पृ॰ ११ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रजक m. a washerman (so called from his cleaning or whitening clothes; regarded as a degraded caste; accord. to L. either ‘the son of a Pāra-dhenuka and a Brāhmaṇī’ or ‘the son of a Niṣṭhya and an Ugrī’), MBh.; Kāv. &c.
a parrot or a garment (शुक or अंशुक), L.
N. of a king, VP. (prob. w.r. for राजक)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (863,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रजकः [रंज्-ण्वुल् नलोपः] 1 A washerman. --2 A parrot. --की 1 A washerwoman. --2 An epithet of a woman on the third day of her courses.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0901-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रजक पुंस्त्री० रजति रन्ज--ण्वुल् नलोपः । वस्त्रादेः राग- कारके जातिभेदे (धोपा) अमरः । स च तीवरकन्यायां धीवराज्जातः ब्रह्मवै० । स्त्रियां ङीष् । सा च कुल- नायिका “रजकी नापिताङ्गना” तन्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4789,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रजकः, पुं, (रजति निर्णेजनेन श्वेतिमानमापा- दयति वस्त्रादीनामिति । रन्ज + “नृतिखनि- रञ्जिभ्यः परिगणनं कर्त्तव्यम् ।” ३ । १ । १४५ । इति ष्वुन् ।) वर्णसङ्करजातिविशेषः । धोवा इति भाषा ॥ (यथा, भागवते । १० । ४१ । ३२ । “रजकं कञ्चिदायान्तं रङ्गकारं गदाग्रजः । दृष्ट्वायाचत वासांसि विधौतान्युत्तमानि च ॥”) स च तीवरपत्न्यां धीवराज्जातः । इति ब्रह्म- वैवर्त्तपुराणम् ॥ तत्पर्य्यायः । निर्णेजकः २ । इत्यमरः । २ । १० । १० ॥ शौचेयः ३ कर्म्म- कीलकः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ धावकः ५ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५ । ७८ ॥ रजकस्य वस्त्र- निर्णेजनप्रकारो यथा, -- “वासांसि फलकैः श्लक्ष्णैर्निर्णिज्याद्रजकः शनैः । अतोऽन्यथा हि कुर्व्वीत दण्ड्यः स्याद्रुक्ममा- षकम् ॥” इति मात्स्ये २०१ अध्यायः ॥ (रजकान्नभक्षणप्रायश्चित्तं यथाह आपस्तम्बः । “रजके चैव शैलूषे वेणुचर्म्मोपजीविनि । एतेषां यस्तु भूञ्जीत द्बिजश्चान्द्रायणञ्चरेत् ॥” इति प्रायश्चित्तविवेकः ॥ विशेषस्तत्रैव द्रष्टव्यः ॥) अंशुकः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-084-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रजक" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें