🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:26:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जीविका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जीविका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जीविका

अर्थ: अत इत्वम्" जिन्दगी

संस्कृत: जीवनोपायः · पर्याय: आजीव, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन

व्युत्पत्ति: जीव्+अकन्, अत इत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जीविका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. जीविका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. जीविका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. जीविका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जीविका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजीविकाजीविकेजीविकाः
द्वितीयाजीविकाम्जीविकेजीविकाः
तृतीयाजीविकयाजीविकाभ्याम्जीविकाभिः
चतुर्थीजीविकायैजीविकाभ्याम्जीविकाभ्यः
पञ्चमीजीविकायाःजीविकाभ्याम्जीविकाभ्यः
षष्ठीजीविकायाःजीविकयोःजीविकानाम्
सप्तमीजीविकायाम्जीविकयोःजीविकासु
सम्बोधनहे जीविकेहे जीविकेहे जीविकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जीविका
जीविका
jīvikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वार्ता (3.3.82)
कारिका (3.3.15) पीड़ा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीविका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह वस्तु या व्यापार जिससे जीवन का निर्वाह हो । भरण पोषण का साधन । जीवनोपाय । वृत्ति । उ॰—जीविका विहीन लोग सीद्यमान, सोच बस कहैं एक एकन सों कहाँ जाई का करी ?—तुलसी ग्रं॰ पृ॰, २२१ । क्रि॰ प्र॰—करना । यौ॰— जोविकार्जन = जीवन निर्वाह के साधन का संग्रह । उ॰— उसे अपने जीविकार्जन की एक मशीन बना रहा है ।— स॰ दर्शन पृ॰, ८८ । मुहा॰— जीविका लगना = भरण पोषण का उपाय होना । रोजी का ठिकना होना । जीविका लगाना = मरण पोषण का उपाय करना । जीवन निर्वाह का उपाय करना । रोजी का ठिकाना करना ।
२. जीवनदायी तत्व अर्थात् जल (को॰) ।
३. जीवन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीविका f. living, manner of living, KaṭhUp.; Mn. iv, 11; x, 82 &c.
livelihood, x, 76; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Rājat. vi, 22)
the plant Jīvantī, L.
pl. ‘life-giving element’, water, ĀśvŚr. vi, 9.
जीविका f. See ˚वक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (423,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीविका [जीव् अकन् अत इत्वं] 1 Means of living, livelihood. --2 The life-giving element, i. e. water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0516-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीविका स्त्री जीव--अ कन् अत इत्त्वम् । १ जीवनोपाये आजीवते । २ जीवन्तीवृक्षे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3138,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीविका, स्त्री, (जीव्यतेऽनयेति । जीव + “गुरीश्च हलः ।” ३ । ३ । १०३ । इत्यः । ततः संज्ञायां कन् टापि अत इत्वञ्च ।) जीवनोपायः । तत्पर्य्यायः । आजीवः २ वार्त्ता ३ वृत्तिः ४ वर्त्तनम् ५ जीव- नम् ६ । इत्यमरः । २ । ९ । १ ॥ जीवः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ४ । ११ । “अजिह्मामशठां शुद्धां जीवेद्ब्राह्मण- जीविकाम् ॥”) जीवन्ती । इति मेदिनी । के, ९५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-541-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीविका" आता है (23)
आजीव जीविका । धंधावृत्ति वह कार्य जिसके द्वारा जीविकानिर्वाह होता हो । जीविका । रोजी । क्रि॰ प्…व्यवसाय वह कार्य जिसके द्वारा किसी की जीविका का निर्वाह होता हो । जीविका । जैस…उपजीवन जीविका । रोजी । दूसरे का सहारा । निर्वाह के लिये दूसरे का अवलंबजीव्या जीवनोपाय । जीविकावर्त जीविका । आहार । समाभ्रांत में प्रयुक्त, जैसे, कल्यवर्तप्रजीवन जीविका । रोजीजीवनहेतु जीवनरक्षा का साधन । जीविका । रोजी । विशेष—गरुड़पुराण में दस प्रकार की …जीवनोपाय जीवनरक्षा का उपाय । जीविका । वृत्ति । रोजीशरीरवृत्ति जीवन निर्वाह करने की वृत्ति । जीविकारिजक रोजी । जीविका । जीवनवृत्ति । क्रि॰ प्र॰—देना । पाना ।—मिलना । मुहा॰—रि…जिउका 'जीविका'रजक कपड़ा धोनेवाला । धोबीचर्या वह जो किया जाय । आचरण । जैसे,— व्रतचर्या, दिनचर्या आदिघट्टना हिलाना । डुलाना । चलानाकर्षू कंड़े की आगव्यापृति व्यवसाय । व्यापारअन्नजल दाना पानी । खाना पीना । खानपान । जैसे,—तुम्हारे यहाँ हम अन्नजल नहीं ग्…रोजी रोज का खाना । नित्य का भोजन । क्रि॰ प्र॰—देना ।—मिलना । यौ॰—रोजी रोजगा…आबदाना अन्नपानी । दानापानी । अन्नजलजियारा † संज्ञा पुं॰जियारी पु † संज्ञा स्त्री॰दानापानी खान पान । अन्न । जल । क्रि॰ प्र॰—करना । मुहा॰—दाना पानी छोड़ना = अन्न …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जीविकाजीविका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: जीव् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: जीविका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | जीविका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जीविका 📚 ➤ अत इत्वम्" जिन्दगी
संस्कृत: जीवनोपायः · पर्याय: आजीव, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जीविका 📚वह वस्तु या व्यापार जिससे जीवन का निर्वाह हो । भरण पोषण का साधन । जीवन…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जीविका
जीविका (२.९.१) — आजीव, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जीविका: जीव् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬