🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:44:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कृत्य
kṛtya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृत्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कर्त्तव्य कर्म । वेदविहित आवश्यक कार्य । विशेष—बौद्धों के मत से ज्ञानानुसार कृत्य प्रकार के होते है । यथा—(१) प्रतिसंधि, (२) भवांग, (३) आवर्जन, (४) दर्शन, (५) श्रवण (६) घ्राण, (७) शयन, (८) स्पर्श, (९ ) संप्रतिच्छन, (१०) संतीर्ण, (११) उत्थान, (९ २) गमन, (१३) तदालंबन और (१४) च्युति, इसके अतिरिक्त काला- नुसार उन्होंने इसके पाँच और भेद किए है—(१) पूर्व भाक्त कृत्य, (२) पश्चात्भाक्त कृत्य, (३) प्रथमयाम कृत्य, (४)ट मध्यमयाम कृत्य और (५) पश्चिमयाम कृत्य जैनियों के अनुसार कृत्य छह प्रकार के होते है । —(१) दिनकृत्य (२) रात्रिकृत्य, (३) पर्वकत्य, (४) चातुमास्यि कृत्य, (५) संवत्सर कृत्य और (९ ) जन्मकृत्य ।
२. भूत, प्रेत, य़क्षादि जिनका पूजन अमिचार के लिये होता है ।
३. कार्य । व्यवसाय । कर्म (को॰) ।
४. प्रयोंजन । लक्ष्य । उद्देश्य । कारण (को॰) ।
५. कर्मवाच्य कृदंत के चार प्रत्यय अनोय, एलिम, तव्य और य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृत्य mfn. ‘to be done or performed’
कृत्य mfn. practicable, feasible, W.
right, proper to be done, MBh.; R. &c.
one who may be seduced from allegiance or alliance, who may be bribed or hired (as an assassin), Rājat. v, 247
(in med.) to be treated or attended with (in comp.), Suśr.
कृत्य m. (scil. प्रत्यय) the class of affixes forming the fut. p. Pass. (as तव्य, अनीय, य, एलिम, &c.), Pāṇ.
a kind of evil spirit (named either with or without the addition of यक्ष, मानुष, असुर, &c.), Buddh. (perhaps v.l. for ˚त्या below)
कृत्य (अम्), n. what ought to be done, what is proper or fit, duty, office, Mn.; R. &c.
action, business, performance, service, Śak.; Sarvad. &c.
purpose, end, object, motive, cause, MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (303,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृत्य a. [कृ-क्यप्; cf. P. III. 1. 120] 1 What should or ought to be done, right, proper, fit. --2 Feasible, practicable. --3 Who may be [] seduced from allegiance, treacherous; Rāj. T. 5. 247. --त्यं 1 What ought to be done, duty, function; Ms. 2. 237; 7. 67. --2 Work, business, deed, commission; बंधुकृत्यं Me. 114; अन्योन्यकृत्यैः Ś. 7. 34. --3 Purpose, object, end; कूजद्भिरापादितवंशकृत्यं R. 2. 12; Ku. 4. 15. --4 Motive, cause. --त्यः A class of affixes used to form potential (future) passive participle; these are तव्य, अनीय, य and also एलिम. --त्या 1 Action, deed. --2 Magic. --3 A female deity to whom sacrifices are offered for destruetive and magical purposes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0419-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृत्य न० कृ--क्यप् तुक्च । १ कार्य्ये, व्याकरणप्रसिद्धे पाणिन्यादिपरिभाषिते २ तव्यादौ ण्यत्क्यप्तव्यानीयर्- यत्केलिमाख्ये प्रत्यये । ३ कर्त्तव्ये त्रि० हेमच० “कृतकृत्यो विधिर्मन्ये” माघः । ४ विद्विष्टे त्रि० । मेदि० ५ धनादिभेद्ये त्रि० जटा० “कृत्याः पा० “तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः” “कृत्यैरधिकार्थचते” पा० । “कृत्याः षट् ते समाख्याताः क्यव्ण्यतौ भावकर्म्मणीः । तव्यानीयावलन्तात् यत् के- लिमः कर्म्मकर्त्तरि” सुपद्म० । कृत्याः इत्यधिकारे तेषां विहितत्वात् तेषां तत्संज्ञत्वम् । कृत्यप्रत्ययस्तु धातुवि- शेषात् कर्म्मभावादौ विहितः । कृत्यञ्च वेदादिविहिता- वश्यकर्त्तव्याचारविशेषः । तदधिकारेणैव कृत्यचिन्तामणि कृत्यतत्त्वकृत्यरत्नाकरादयोग्रन्थ विशेषाः प्रवृत्ताः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2189,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृत्यं, क्ली, (कृ + “विभाषा कृविषोः” । ३ । १ । १२० । इति क्यप् तुगागमश्च ।) कार्य्यम् । (यथा, गोः रामायणे ३ । ६० । २७ । “तथा स राक्षसीरुक्त्वा राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्थौ किं कृत्यमिति चिन्तयन्” ॥) प्रयोजनम् । इति हेमचन्द्रः ॥
कृत्यः, त्रि, (कृ + क्यप् तुगागमश्च ।) विद्विष्टः । इति मेदिनी ॥ धनादिभिर्भेद्यः । इति जटाधरः ॥ प्रत्ययविशेषः । यथा, -- “कृत्याः षट्तेसमाख्याताःक्यप्ण्यतौ भावकर्म्मणोः । तव्यानीयावनन्ताद्यत्केलिमः कर्म्मकर्त्तरि” ॥ इति सुपद्मसम्मता कारिका ॥ कर्त्तरि कर्म्मणि चार्थे विहिताः कृत्या वाच्यलिङ्गाः स्युः । कृत्यास्त- व्यादयः वोपदेवमते “ते ल्याः” “कृद्धोः कभावे” इत्युक्तेः क्वचित् कृत्थाः कर्त्तर्य्यपि स्युः । कर्त्तरि यथा भव्यस्तरुः भव्या लता भव्यं वनम् । कर्म्मणि यथा, ग्रामो गन्तव्यः नगरी गन्तव्या पुरं गन्तव्यम् । [] कर्त्तरि कर्म्मणि किं स्थातव्यं स्थेयं ब्रह्म- भूयम् ॥ ब्रह्महत्या इह भावे कृत्याः । असं- ज्ञायामित्येव सूर्य्योऽर्कः भिद्योद्ध्यौ नदौ । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-176-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृत्य" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें