🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:40:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चरित
carita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चरित १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रहन सहन । आचरण ।
२. काम । करनी । करतूत । कृत्य । जैस,—अभी आप उनकै चरित नहीं जानते ।
३. किसी के जीवन की विशेष घटनाओं या कार्यों आदि का वर्णान । जीवनचरित । जीवनी । उ॰— लघुमति मोरि चरित अवगाहा ।—तुलसी (शब्द॰) । विशेष—किसी किसी के मत से चरित दो प्रकार का होता है— एक अनुभव, दूसरा लीला । पर यह भेद सर्वसंमत नहीं है ।
चरित २ वि॰
१. गया हुआ । गत ।
२. किया हुआ । आचरित ।
३. प्राप्त ।
४. जाना हुआ । ज्ञात [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरित mfn. gone, gone to, attained, W.
‘practised’, in comp.
espied, ascertained (by a spy, चर), R. vi, 6, 16 and 7, 21
चरित (अम्), n. going, moving, course, AV. iii, 15, 4; ix, 1, 3; Gobh. iii; Suśr.
motion (of asterisms), Sūryas.
acting, doing, practice, behaviour, acts, deeds, adventures, RV. i, 90, 2; MBh.; R.; VarBṛS. &c. (ifc. f(आ). , Gīt. ix, 1)
fixed institute, proper or peculiar observance, W. (cf. उत्तर-राम-, दुश्-, सच्-, सह-, सु-).
चरित &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (389,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरित p. p. [चर् कर्मणि क्त] 1 Wandered or roamed over, gone. --2 Performed, practised. --3 Attained. --4 Known. --5 Offered; Ś. 4. 21. --6 Acted, behaved; Ś. 5. 16. --तं 1 Going, moving, course. --2 Acting, doing, practice, behaviour, acts, deeds; उदारचरितानां H. 1. 70; सर्वं खलस्य चरितं मशकः करोति 1. 81. --3 Life, biography, adventures, history,; उत्तरं रामचरितं तत्प्रणीतं प्रयुज्यते U. 1. 2; दिवौकसरत्वच्चरितं लिखंति Ś. 7. 5; so दशकुमारचरितं &c. --4 Nature. --5 Fixed law, due or proper observance. --Comp. --अर्थ a. {1} that has [] accomplished its end or desired object, successful; रामरावणयोर्युद्धं चरितार्थमिवाभवत् R. 12. 87; चरितार्थैव भारती 10. 36; Ki. 13. 62. {2} satisfied, contented. {3} effected, accomplished. {4} significant, true to its sense; Ku. 2. 17. {5} appropriate, fit; Ku. 4. 45. ˚ता the attainment of the desired object; Ś. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0487-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरित त्रि० चर--कर्म्मणि क्त । १ अनुष्ठिते । भावे क्त । २ च रित्रे ३ स्वभावे । “सर्वं खलस्य चरितं मशकः करीति” हितो० “उत्तरं रामचरितं तत्प्रणीतं प्रयोक्ष्यते” । उत्तररामच० । वीरचरितम् । चण्डीशब्दे प्रथमादिचरि- तादि बहुकृत्वः उदा० । “वाग्देवताचरितचित्रितचि त्तसद्मा” गीत्तगो० कर्म्मणि क्त । ४ गते ५ प्राप्ते ६ ज्ञाते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2901,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरितं, क्ली, (चर + भावे क्तः ।) चरित्रम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, भागवते । १० । १ । १ । “कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्य्ययोः । राज्ञाञ्चोभयवंश्यानां चरितं परमाद्भुतम् ॥”) तद्द्बिविधं यथा, उज्ज्वलनीलमणौ । “अनुभावाश्च लीला चेत्युच्यते चरितं द्विधा । अनुभावा अलङ्काराख्याः उद्भास्वराख्याः वाचिकाख्याश्च । लीला स्याच्चारुविक्रीडा रास- कन्दुकखेलाद्या चारुक्रीडा प्रकीर्त्तिता । ताण्डवं वेणुवादन गोदोहः पर्व्वतोद्धारो गोहूतिर्गमना- दिका ॥” (यथा, गीतगोविन्दे । १ । २ । “वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसद्मा ॥” वाच्यलिङ्गे तु । चर + कर्म्मणिक्तः । कृतम् । आच- रितम् । यथा, रामायणे । १ । ३ । १ । “श्रुत्वा पूर्व्वं काव्यबीजं देवर्षेर्नारदादृषिः । लोकादन्विष्य भूयश्च चरितं चरितव्रतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-435-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चरित" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें