🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चरित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चरित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चरित

अर्थ: जाना, हिलना-जुलना, मार्ग, कर्म करना, करना, अभ्यास, व्यवहार, कृत्य, कर्म

संस्कृत: गतौ भक्षणे च

अंग्रेज़ी: to go, to walk, to eat, to graze

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चरित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चर् + क्त
  2. चरित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चर् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चरित (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचरितम्चरितेचरितानि
द्वितीयाचरितम्चरितेचरितानि
तृतीयाचरितेनचरिताभ्याम्चरितैः
चतुर्थीचरितायचरिताभ्याम्चरितेभ्यः
पञ्चमीचरितात् / चरिताद्चरिताभ्याम्चरितेभ्यः
षष्ठीचरितस्यचरितयोःचरितानाम्
सप्तमीचरितेचरितयोःचरितेषु
सम्बोधनहे चरितहे चरितेहे चरितानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चर् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ भक्षणे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचरतिचरतःचरन्ति
मध्यमचरसिचरथःचरथ
उत्तमचरामिचरावःचरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चरति · लिट्: चचार · लुट्: चरिता · लृट्: चरिष्यति · लोट्: चरतात् · लङ्: अचरत् · विधिलिङ्: चरेत् · आशीर्लिङ्: चर्यात् · लुङ्: अचारीत् · लृङ्: अचरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चरण · ण्वुल्: चारकः · तृच्: चरिता · यत्: चर्यः · तव्य: चरितव्यः · अनीयर्: चरणीयः · क्त: चरितः · क्तवतु: चरितवान् · शतृ: चरन् · स्य-शतृ: चरिष्यन् · क्त्वा: चरित्वा · ल्यप्: प्रचर्य · तुमुन्: चरितुम् · णमुल्: चारम् · घञ्: चारः · क्तिन्: चर्ति · क्वसु: चेरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चरित
चरित
carita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चरित १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रहन सहन । आचरण ।
२. काम । करनी । करतूत । कृत्य । जैस,—अभी आप उनकै चरित नहीं जानते ।
३. किसी के जीवन की विशेष घटनाओं या कार्यों आदि का वर्णान । जीवनचरित । जीवनी । उ॰— लघुमति मोरि चरित अवगाहा ।—तुलसी (शब्द॰) । विशेष—किसी किसी के मत से चरित दो प्रकार का होता है— एक अनुभव, दूसरा लीला । पर यह भेद सर्वसंमत नहीं है ।
चरित २ वि॰
१. गया हुआ । गत ।
२. किया हुआ । आचरित ।
३. प्राप्त ।
४. जाना हुआ । ज्ञात [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरित mfn. gone, gone to, attained, W.
‘practised’, in comp.
espied, ascertained (by a spy, चर), R. vi, 6, 16 and 7, 21
चरित (अम्), n. going, moving, course, AV. iii, 15, 4; ix, 1, 3; Gobh. iii; Suśr.
motion (of asterisms), Sūryas.
acting, doing, practice, behaviour, acts, deeds, adventures, RV. i, 90, 2; MBh.; R.; VarBṛS. &c. (ifc. f(आ). , Gīt. ix, 1)
fixed institute, proper or peculiar observance, W. (cf. उत्तर-राम-, दुश्-, सच्-, सह-, सु-).
चरित &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (389,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरित p. p. [चर् कर्मणि क्त] 1 Wandered or roamed over, gone. --2 Performed, practised. --3 Attained. --4 Known. --5 Offered; Ś. 4. 21. --6 Acted, behaved; Ś. 5. 16. --तं 1 Going, moving, course. --2 Acting, doing, practice, behaviour, acts, deeds; उदारचरितानां H. 1. 70; सर्वं खलस्य चरितं मशकः करोति 1. 81. --3 Life, biography, adventures, history,; उत्तरं रामचरितं तत्प्रणीतं प्रयुज्यते U. 1. 2; दिवौकसरत्वच्चरितं लिखंति Ś. 7. 5; so दशकुमारचरितं &c. --4 Nature. --5 Fixed law, due or proper observance. --Comp. --अर्थ a. {1} that has [] accomplished its end or desired object, successful; रामरावणयोर्युद्धं चरितार्थमिवाभवत् R. 12. 87; चरितार्थैव भारती 10. 36; Ki. 13. 62. {2} satisfied, contented. {3} effected, accomplished. {4} significant, true to its sense; Ku. 2. 17. {5} appropriate, fit; Ku. 4. 45. ˚ता the attainment of the desired object; Ś. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0487-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरित त्रि० चर--कर्म्मणि क्त । १ अनुष्ठिते । भावे क्त । २ च रित्रे ३ स्वभावे । “सर्वं खलस्य चरितं मशकः करीति” हितो० “उत्तरं रामचरितं तत्प्रणीतं प्रयोक्ष्यते” । उत्तररामच० । वीरचरितम् । चण्डीशब्दे प्रथमादिचरि- तादि बहुकृत्वः उदा० । “वाग्देवताचरितचित्रितचि त्तसद्मा” गीत्तगो० कर्म्मणि क्त । ४ गते ५ प्राप्ते ६ ज्ञाते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2901,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरितं, क्ली, (चर + भावे क्तः ।) चरित्रम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, भागवते । १० । १ । १ । “कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्य्ययोः । राज्ञाञ्चोभयवंश्यानां चरितं परमाद्भुतम् ॥”) तद्द्बिविधं यथा, उज्ज्वलनीलमणौ । “अनुभावाश्च लीला चेत्युच्यते चरितं द्विधा । अनुभावा अलङ्काराख्याः उद्भास्वराख्याः वाचिकाख्याश्च । लीला स्याच्चारुविक्रीडा रास- कन्दुकखेलाद्या चारुक्रीडा प्रकीर्त्तिता । ताण्डवं वेणुवादन गोदोहः पर्व्वतोद्धारो गोहूतिर्गमना- दिका ॥” (यथा, गीतगोविन्दे । १ । २ । “वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसद्मा ॥” वाच्यलिङ्गे तु । चर + कर्म्मणिक्तः । कृतम् । आच- रितम् । यथा, रामायणे । १ । ३ । १ । “श्रुत्वा पूर्व्वं काव्यबीजं देवर्षेर्नारदादृषिः । लोकादन्विष्य भूयश्च चरितं चरितव्रतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-435-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चरित" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चरितचरित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चर् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: चरित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चर् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चरित 📚 ➤ जाना, हिलना-जुलना, मार्ग, कर्म करना, करना, अभ्यास, व्यवहार, कृत्य, कर्म
संस्कृत: गतौ भक्षणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चरित 📚रहन सहन । आचरण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चरित: चर् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें