🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:32:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कृत्या
kṛtyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृत्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तंत्र के अनुसार एक राक्षसी, जिसे तांत्रिक लोग अपने अनुष्ठान से उत्पन्न करके किसी शत्रु को विनष्ट करने के लिये भेजते हैं । यह बहुत भयंकर मानी जाती है । इसका वर्णन वेदों तक में आया है ।
२. अभिचार ।
३. काम । कर्म (को॰) ।
४. जादू (को॰) ।
५. दुष्टा या कर्कशा स्त्री । यौ॰— कत्यादूषण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृत्या (आ), f. (Pāṇ. iii, 3, 100) action, act, deed, performance, achievement, AV. v, 9, 8; Mn. xi, 125; MBh. xii, 3837
(with gen. रुजस्) ill usage or treatment, Mn. xi, 67
magic, enchantment, AV. &c.
(especially personified) a kind of female evil spirit or sorceress, RV. x, 85, 28 & 29; VS. &c.
a female deity to whom sacrifices are offered for destructive and magical purposes, L.
N. of a river, MBh. vi, 9, 18
कृत्या f. of कृत्य, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (303,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृत्या स्त्री० कृ--क्यप् टाप् । १ क्रियायां २ अभिचारक्रिया- जन्ये अभिचारोद्देश्यनाशके २ देवादिमूर्त्तिभेदे च सा च वैदिकाद्यभिचारक्रियाजन्या अदृष्टविशेषनिर्वर्त्त्या देवा- दिमूर्त्तिरूपतयोत्पद्य अभिचारोद्देश्यं पुरुषं निहत्य नश्यतौति अथवेवदे प्रासद्धम् । “पञ्चकल्पमथर्वाणं [] कृत्याभिः परिवृहितम्” भा० शा० ३४४ अ० । कृत्यावि- शेषोत्पादनकथा भा० आनु० ९० अ० यथा “इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर्वृषादर्भिश्चुकोप ह । तेषां वै प्रतिकर्त्तुञ्च सर्व्वेषामगमद्गृहम् । स गत्वा हवनी- येऽग्नौ तीव्रं नियममास्थितः । जुहाव संस्कृतैर्म्मन्त्रै- रेकैकामाहुतिं नृपः । तस्मादग्नेः समुत्तस्यौ कृत्या लोकभयङ्करी । तस्या नाम वृषादर्भिर्य्यातुधानीत्यथा- करोत् । सा कृत्या कालरात्रीव कृताञ्जलिरुपस्थिता । वृषादर्भिं नरपतिं किङ्करोमीति साऽब्रवीत् । वृषादर्भि- रुवाच । ऋषीणां गच्छ सप्तानामरुन्धत्यास्त्रथैव च । दासीभर्त्तुश्च दास्याश्च मनसा नाम धारय । ज्ञात्वा ना- मानि चैवैषां सर्व्व्नेतान् विनाशय । विनष्टेषु तथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव । सा तथेति पतिश्रुत्य यातु- धानीस्वरूपिणी । जगाम तद्वनं यत्र विचेरुस्ते महर्षयः” “इन्द्रेण च सा नाशितेति तत्रैवान्ते उक्तम् यथा “रक्षणार्थञ्च सर्वेषां भवतामहमागतः । यातुधानी ह्यु- तिक्रूरा कृत्यैषा वो बधैषिणी । वृषादर्भिप्रयुक्तैषा निहता मे तपोधनाः! । दुष्टा हिंस्यादियं पापा युष्मान् प्रत्यग्निसम्भवा” । कृत्यानिवारणोपायमन्त्राश्च अथ० ५, १३, १४, उक्ता यथा “सुपर्णस्त्वान्वविन्दत्सूकरस्त्वाखनन्न सा । दिप्सौषधे! त्वं दिप्सन्तमव कृत्याकृतं जहि । अव जहि यातुधाना- नव कृत्याकृतं जहि । अथो यो अस्मान्दिप्सति तमु त्वं जह्योषधे! । रिश्यस्येव परीशांस परिकृत्य परि त्वचः । कृत्यां कृत्याकृते देवा निष्कमिव प्रति मुञ्चत । पुनः कृत्यां कृत्याकृते हस्तेगृह्य पराणय । समक्षमस्मा आ धेहि यथा कृत्याकृतं हनत् । कृत्याः सन्तुकृत्याकृते शपथः शपथोयते । सुखो रथ इव वर्ततां कृत्या कृत्याकृतं पुनः । यदि स्त्री यदि वा पुमान् कृत्यां चकार पाप्मने । तामु तस्मै नयामस्यश्वमिवाश्वाभिधान्या । यदि वासि देवकृता यदि वा पुरुषैः कृता । तं त्वा पुनर्णयामसोन्द्रेण सयुजा वयम् । अग्ने पृतनाषाट् पृतनाः सहस्व । पुनः कृत्यां कृत्याकृते प्रतिहरणेन हरामसि । कृतव्यधनि! विध्य तं यश्चकार तमिज्जहि । न त्वामचक्रुषे वयं बधाय सं शिशीमहि । पुत्र इव पितरं गच्छ स्वज इवाभिष्ठितो दश । बन्धमिवावक्रामी गच्छ कृत्ये! कृत्याकृतं पुनः । उदेणीव वारण्याभिस्कन्दं मृगीव । कृत्या कर्तारमृच्छतु इष्वा ऋजीयः पततु द्यावापृथिवी तं प्रति । सा तं मृग [] मिव गृह्णातु कृत्या कृत्याकृतं पुनः । अग्निरिवैतु प्रति- कूलमनुकूलमिवोदकम् । सुखो रथ इव वर्ततां कृत्या कृत्याकृतं पुनः” । सुश्रुते चान्यप्रकारोऽत्र सामान्यतो दर्शितः यथा “कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च । रक्षाकर्म्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम् । नागाः पिशाचा ग- न्धर्व्वाः पितरो यक्षराक्षसाः । अभिद्रवन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान् सदा । पृथिव्यामन्तरीक्षे च ये चरन्ति निशाचराः । दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः । पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्म्या दिव्या राज- र्षयस्तथा । पर्व्वताश्चैव नद्यश्च सर्व्वाः सर्वेऽपि सागराः । अग्नीरक्षतु ते जिह्वां प्राणान् वायुस्तथैव च । सोमो व्यान, मपानंते पर्जन्यः परिरक्षतु । उदानं विद्युतः पान्तु, समानं स्तनयित्नवः । बलमिन्द्रो बलपति र्मनुर्मन्ये मतिं तथा । कामांस्ते पान्तु गन्धर्व्वाः, सत्वमिन्द्रोऽभिरक्षतु । प्रज्ञां ते वरुणो राजा, समुद्रो
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृत्या, स्त्री, (कृ + भावे क्यप् ।) क्रिया । यथा कां कृत्यामकार्षीः । देवता । यज्ञदेवताविशेषः । इत्य- मरभरतौ ॥ यथा, प्रह्लादचरिते । “कृत्यामुत्पादयामासुर्ज्वालामालोज्ज्वलाकृतिम्” ॥ तस्या ध्यानं यथा, -- “क्रोधाज्ज्वलन्तीं ज्वलनं वमन्तीं सृष्टिं दहन्तीं दितिजं ग्रसन्तीम् । भीमं नदन्तीं प्रणमामि कृत्यां रोरूयमाणां क्षुधयोग्रकालीम्” ॥ * ॥ आभिचारिकी क्रिया । यथा, -- “रोगकृत्याग्रहादीनां निरासः शान्तिरीरिता । वश्यं जनानां सर्व्वेषां विधेयत्वमुदीरितम्” ॥ इति षट्कर्म्मदीपिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-177-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृत्या" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें