🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:14:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रक्षा
rakṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
राख के और नाम (1.1.70) क्षार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रक्षा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] आपात्ति, कष्ट या नाश आदि से बचाना । अनिष्ट से बचाने की क्रिया । रक्षण । बचाव । यौ॰—रक्षाबंधन । रक्षासमिति ।
२. वह यंत्र या सूत्र आदि प्रायः बालकों को भूत प्रेत, रोग या नजर आदि से बचाने के लिये बाँधा जाता है ।
३. गोद ।
४. भस्म राख ।
५. लाक्षा । लाख (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक्षा f. the act of protecting or guarding, protection, care, preservation, security, Mn.; MBh. &c.
a guard, watch, sentinel, Mṛcch.; Kām.
any preservative, (esp.) a sort of bracelet or amulet, any mysterious token used as a charm, BhP.; Suśr.
a tutelary divinity (cf. महा-र्˚)
ashes (used as a preservative), L.
a piece of thread or silk bound round the wrist on partic. occasions (esp. on the full moon of Śrāvaṇa, either as an amulet and preservative against misfortune, or as a symbol of mutual dependence, or as a mark of respect), MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (860,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रक्षा [रक्ष्-भावे अ टाप्] 1 Protection, preservation; guarding; मयि सृष्टिर्हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता Ku. 2. 28; Ś. 2. 14; R. 2. 4, 8; Me. 43. --2 Care, security. --3 A guard, watch. --4 An amulet or mystical object used as a charm, any preservative: as in रक्षाकरंड q. v. below. --5 A tutelary deity. --6 Ashes. --7 A piece of silk or thread fastened round the wrist on particular occasions, especially on the full-moon day of Śrāvaṇa, as an amulet or preservative; (रक्षी also in this sense). --8 Lac. --Comp. --अधिकृतः {1} one who is entrusted with protection or superintendence, a superintendent or governor. {2} a magistrate. {3} the chief policeofficer. --अपेक्षकः {1} a porter; doorkeeper. {2} a guard of the women's apartments. {3} a catamite. {4} an actor. --करंडः, --करंडकं a preservative casket, an amulet, a magical or charmed casket; अहो रक्षाकरंडकमस्य मणिबंधे न दृश्यते Ś. 7 --गृहं a lyingin chamber; रक्षागृहगता दीपाः प्रत्यादिष्टा इवाभवन् R. 10. 68. --पत्रः a species of birch tree. --पालः, --पुरुषः a watchman, guard, police. --प्रदीपः a lamp kept burning, as a sort of protection against evil spirits. --भूषणं, --मणिः, रत्नं an ornament or jewel worn as an amulet or preservative against evil spirits. --मंगलं a ceremony performed for protection (against evil spirits &c).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0900-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रक्षा स्त्री रक्ष--भावे अ टाप् । १ रक्षणे २ तदर्थे रक्षसूत्रे च “रक्ष०! मा चल मा चल” रक्षाबन्धमन्त्रः । रक्षति रक्ष अच् टाप् । ३ जतुनि मेदि० । ४ भस्मनि च स्त्री शब्दर० । ५ रक्षके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4787,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रक्षा" आता है (41)
ऊति रक्षाशरण रक्षा । आड़ । आश्रय । पनाह । जैसे,— अव तो मैं आपकी ही शरण में आया हूँआरक्ष रक्षात्राण रक्षा । बचाव । हिफाजनपरित्राण किसी की रक्षा करना,विशेषत:ऐसे समय में जब कोई उसे मार डालने को उद्यत हो…रक्षिका रक्षा । हिफाजतपरिपालन रक्षा करना । बचानारक्षिता रक्षा । हिफाजतप्ररक्षण रक्षण । रक्षाप्रतिरक्षण रक्षा । हिफाजतप्रतिरक्षा रक्षा । हिफाजतसंत्राण रक्षा । उद्धारबचत बचने का भाव । बचाव । रक्षाउबार उद्धार । निस्तार । छुटकारा । बचाव । रक्षापोसन पालन । रक्षाउवारा रक्षा । हिफाजत । देखभालवार्ड रक्षा । हिफाजतसरनाई पु संज्ञा स्त्री॰ शरण । आश्रय । रक्षाहिफ्ज हिफाजत । रक्षाउपराला पु † संज्ञा पुं॰ पक्षग्रहण । सहायता । रक्षाहिमायत रक्षा । अभिभावकता । संरक्षानिगहबानी रक्षा । देखरेख । रखवाली । चौकसी । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाअनाक्रांतना रक्षा । अपीड़ा । आक्रांतता का अभावतय पूरा किया हुआ । निबटाया हुआ । समाप्त । जैसे, रास्ता तय करना । काम तय क…दा सितार का एक बोल । जैसे,—दा दिर दा ड़ा इत्यादिपद व्यवसाय । कामभार एक परिमाण जो बीस पसेरी का होता हैसंच पु † ^१ संज्ञा पुं॰गोपन छिपाव । दुरावपीति पीना । पान (वैदिक)रक्ष रक्षक । रखवालापर्याप्ति अंत । समाप्तिप्रतिजागर खूब अच्छी तरह ध्यान देना । खूब होशियार रखना । सचेत रहना । सावधान रहनाअभ्युपपत्ति सहायता के लिये पहुँचनागोपीथ वह सरोवर जिसमें गौएँ जल पीती होंओट रोक जिससे सामने की वस्तु दिखाई न पड़े या और कोई प्रभाव न डाल सके । विक…अमन शांति । चैन । आराम । इतमीनानछोप किसी गाढी या गीली वस्तु की मोटी तह जो किसी वस्तु पर चढाई जाय । मोटा ले…मफर भागकर छिपने का स्थानथिति पु संज्ञा स्त्री॰हिफाजत किसी की वस्तु को इस प्रकार रखना कि वह नष्ट होने या बिगड़ने न पावे । रक…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें