🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:03:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षार
kṣāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
राख के और नाम (1.1.70) रक्षा
काँच (2.9.99) काच
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दाहक, जारक, विस्फोटक या इसी प्रकार की और वानस्पत्य औषधियों को जलाकर या खनिज पदार्थों को पानी में घोल और रासायनिक क्रिया द्वारा साफ करके तैयार की हुई राख का नमक । विशेष—यह सूखा साफ चमकीला, मैल काटनेवाला और कलम या रवे के रूप में होता है । डाकटरी मत से क्षार उस पदार्थ को कहते हैं जो पानी में अच्छी तरह घुल सकता हो, अम्ल या तेजाब की शक्ति नष्ट करके उसका नमक बना सकता हो और भिन्न भिन्न वानस्पत्य रंगो को बदल सकता हो ।
२. चक्रदत के अनुसार एक प्रकार की ओषधि जो मोखा नामक वृक्ष की पत्तियों के क्षार से बनती है ।
३. नमक ।
४. सज्जी । खार ।
५. शोरा ।
६. सुहागा ।
७. भस्म । राख ।
८. काच । शीशा ।
९. गुड़ ।
१०. काला नमक (को॰) ।
११. जल (को॰) ।
१०. किसी वस्तु का सत या स्वरस (को॰) ।
१३. दुष्ट । ठग । धूर्त (को॰) ।
क्षार २ वि॰
१. क्षरणशील ।
२. खारा ।
३. धूर्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षार mf(आ)n. (g. ज्वलादि) caustic, biting, corrosive, acrid, pungent, saline, converted to alkali or ashes by distillation (fr. √ क्षै?), R.; Pañcat.; BhP. &c.
sharp, keen (as the wind), Kāvyād. ii, 104
क्षार m. any corrosive or acrid or saline substance (esp. an alkali such as soda or potash), caustic alkali (one species of cautery), Kāty.; Yājñ. iii, 36; MBh. &c.
juice, essence, W.
treacle, molasses, L.
glass, L.
क्षार n. any corrosive or acrid substance, Kathās. xciii, 14
a factitious or medicinal salt (commonly black salt, विड्-लवण and कृष्ण-ल्˚), W.
water, W.
flowing water, flow, MānGṛ.
क्षार , ˚रक, ˚रण, &c. See √ क्षर्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (327,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षार a. [क्षर्-ज्वला बा˚ ण] 1 Corrosive, caustic, acid, pungent, saline. --2 Flowing, oozing. --रः 1 Juice, essence. --2 Treacle, molasses. --3 Any corrosive or acid substance; क्षते क्षारमिवासह्यं जातं तस्यैव दर्शनं U. 4. 7; क्षारं क्षते प्रक्षिपन् Mk. 5. 18; (क्षारं क्षते क्षिप् &c. has become proverbial, and means ‘to aggravate the pain which is already unbearable,’ ‘to make bad worse’, ‘to add insult to injury’). --4 Glass. --5 Salt. --6 Ashes. --7 A rogue, cheat. --रं 1 Black salt. --2 Water. --Comp. --अच्छं sea-salt. --अंजनं an alkaline unguent. --अंबु n. an alkaline fluid. --उदः, --उदकः, --उदधिः, --समुद्रः the salt ocean. --कर्दमः {1} a pool of saline mud. {2} N. of a hell. --तैलं oil cooked with alkaline ingredients. --त्रयं, --त्रितयं natron, salt-petre and borax. --नदी a river of alkaline water in hell. --भूमिः f., --मृत्तिका saline soil; किमाश्चर्यं क्षारभूमौ प्राणदा यमदूतिका Udb. --मेलकः an alkaline substance. --रसः a saline flavour. --श्रेष्ठं alkaline earth.
क्षारः &c. See under क्षर्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0435-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षार त्रि० क्षर--ज्वला० बा ण । १ क्षरणशीले । २ लवणरसे ३ धूर्त्ते ४ लवणे ५ भस्मनि च पु० मेदि० ५ पुडे हेम० ६ टङ्कणे ७ सर्जि- काक्षारे पु० राजनि० । ७ विडलवणे ८ यवक्षारे च न० त्रिका० । चक्रदत्तोक्ते ९ भस्मभेदजाते औषधभेदे यथा “प्रणस्तेऽहनि नक्षत्रे कृतमङ्गतपूर्व्वकम् । कालमुष्क- कमाहृत्य दग्ध्वा भस्म समाहरेत् । आढकन्त्वेकमादाव जलद्रोणे पचेद्भिषक् । चतुर्भागावशिष्टेन वस्त्रपूतेन वा- रिणा । शङ्खचूर्णस्य कुडवं प्रक्षिप्य विपचत् पुनः । शनैःशनैर्मृदावग्नौ यावत् सान्द्रतनुर्भवेत् । सर्जिकाय- वशूकाभ्यां शुण्ठी मरिचपिप्पली । वचा चातिविषा चैव हिङ्गुचित्रकयोस्तया । एषां चूर्णानि निक्षिप्य पृथक्त्वेना- ष्टमांशकम् । दर्व्या संघट्टितञ्चपि स्थापयेदायसे घटे । एष वह्निसमः क्षारः कीर्त्तिदः काश्यपादिभिः । तोये कालकमुष्ककस्य विपचेद्भस्माढकं षड्गुणे पात्रे लोह- मये दृढे विपुलधीर्दर्व्या शनैर्घट्टयन् । दग्ध्वाग्नौ बहु- शङ्खनाभिशकलान् पूतापशेषे क्षिपेत् यद्येरण्डजना- लमेप दहति क्षारो वरो वाक्शतात् । प्रायस्त्रिभागशि- ष्टेऽस्मिन्नच्छषैच्छिल्यरक्तता । संजायते तदा स्राव्यं क्षा- राम्भो ग्राह्यमिष्यते । तुर्य्येणाष्टमकेन षीडशभवेनांशेन संव्यूहितो मध्यः श्रेषठ् इति क्रमेण विहितः क्षारो- [] दकाच्छङ्खकः । योऽतिसान्द्रो नातितनुः क्षारपाक उदा- हृतः । दुर्नामकादौ निर्द्दिष्टः क्षारोऽयं प्रतिसारणः । पानीयो यस्तु गुल्मादौ तं वारानेकविंशतिम् । स्राव- येत् षड्गुणे तोये केचिदाहुश्चतुर्गुणे” । यवक्षारादिविशेषगुणाः सुश्रुते उक्ता यथा यवक्षारसर्जिकाक्षारपाकिमटड्कणक्षाराः । गुल्मार्शोग्र- हणीदोषशर्कराश्मविनाशनाः । क्षारास्तु पाचानाः सर्वे रक्तपित्तकराः स्मृताः । ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ सर्जिका- यावशूकजौ । शुक्रश्लेष्मविबन्धार्शोगुल् मप्लीहविनाशनौ । उष्णोऽनिलघ्नः प्रक्लेदी ऊषक्षारो बलापहः । मेदोघ्नः पाकिमः क्षारो मूत्रवस्तिविशोधनः । विरूक्षणोऽनिल- करः श्लेष्मघ्नः पित्तदूषणः । अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णष्टङ्कणः क्षार उच्यते” । मेदि न्युक्तं भस्म च शुष्ककदलीत्वगादिभस्म तच्च रजकस्य वस्त्रशोधकद्रव्यम् । “यथा क्षारोदचण्डनिर्नो- दनाभिर्वासांसि शुद्धिमुपयन्ति” प्रा० त० हारीतः । काल- भेदे वस्त्रे क्षारयोजननिषेधमाह स्मृतिः “द्वादश्यां पक्ष- योरन्ते संक्रान्त्यां श्राद्धवासरे । वस्त्रं न पीडयेत्तत्र न च क्षारेण योजयेत्” । ततः उत्करा० चतुरर्थ्यां छ । क्षारीय तत्सन्निकृष्टदेशादौ त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2368-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षारं, क्ली, (क्षरतीति । क्षर् सञ्चलने + “ज्वलितिक- सन्तेभ्यो णः” । ३ । १ । १४० । इति ज्वलादि- त्वात् णः ।) विड्लवणम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ यवक्षारः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
क्षारः, पुं, (क्षर् सञ्चलने + ज्वलादित्वात् णः ॥) रसविशेषः । (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ३१५ । “तातस्य कूपोऽयमिति ब्रुवाणाः क्षारं जलं कापुरुषः पिबन्ति” ॥ अस्य गुणा यथा । “क्षारः क्लेदं जनयति मुखे स्वाद्रुष्णो विदाही शूलश्लेष्मा रुचिभृशतृषामूत्रकृच्छोषणश्च । आनाहं सञ्जनयति पुनर्वह्निसन्धुक्षणः स्या- देवं प्रोक्तं विदितगणकः कोविदैः क्षारवीर्य्यम्” ॥ [] इति हारीते प्रथमस्थाने ६ अध्याये ॥) धूर्त्तः । लवणम् । (यथा, रामायणे । २ । ७३ । ३ । “दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवाददाः । राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामञ्च तापसम्” ॥) काचः । भस्म । इति मेदिनी ॥ गुडः इति हेम- चन्द्रः ॥ टङ्कणः । (अस्य पर्य्याया यथा, -- “सौभाग्यं टङ्कणं क्षारो धातुद्रावकमुच्यते” ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) सर्जिक्षारः । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ क्षारविशेषगुणाः । “पलाशधवपूतीककरञ्जपाटलादिजाः । क्षारास्तु पाचनाः सर्व्वे रक्तपित्तकराः सराः । गुल्मार्शःक्रिमिपुंस्त्वघ्नाः शर्कराश्मरिनाशनाः” ॥ इति राजवल्लभः ॥ (क्षारसामान्यगुणा यथा, -- “क्षारः सर्व्वश्च परमं तीक्ष्णोष्णः क्रिमिजिल्लघुः । पित्तासृग्दूषणः पाकी च्छेद्यहृद्यो विदारणः । अपथ्यः कटुलावण्याच्छुक्रौजः केशचक्षुवाम्” ॥ इति सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-231-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षार" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें