🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऊष
ūṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खारी मिट्टी (2.1.5) क्षारमृत्तिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऊसर भूमि । रेहवाली भूमि ।
२. नोनी मिट्टी । लोना मिट्टी ।
३. अम्ल । क्षार ।
४. दरार । छेद ।
५. कान का छेद ।
६. मलय पर्वत ।
७. ऊषा । भोर ।
८. वीर्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊष m. (√ उष्, BRD.; √ ऊष्, T.), salt ground, soil impregnated with saline particles, TS.; AitBr. iv, 27, 9; ŚBr.; Mn. v, 120; Suśr. &c. (according to the Brāhmaṇas also ‘cattle’)
a cleft, hole, L.
the cavity of the ear, L.
the Malaya mountain, L.
dawn, daybreak, L. (in the latter sense also n., W.)
ऊष f(आ and ई). soil impregnated with saline particles, sterile soil, KātyŚr.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊषः [ऊष्-रुजायां-क] 1 Salt ground. --2 An acid. --3 A cleft, fissure. --4 The cavity of the ear. --5 The Malaya mountain. --6 Dawn, daybreak (--षं according to some). --7 Semen. --षी Saline earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0346-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊष रुजायाम्[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] भ्वा० पर० सक० सेट् । ऊषति औषीत् [] ऊषाम् बभूव आस चकार । ऊषितः व्यूषः ऊषणः । [1] Correction submitted by Shalu411 on 20200511. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/272. note: pu0 deleted. entry is a verb.
ऊष पु० ऊष--रुजायां क । १ क्षारे, २ कर्णरन्ध्ने, ३ चन्द्र- नाद्रौ च । “कौशेयाविकयोरूषैः” मनुः । “सोषैरुदकगो- मूत्रैः शुध्यत्याविककौषिकम्” या० । तत्र चन्दनाद्रेः विरहितापकत्त्वात् कर्णच्छिद्रस्य अल्पजजादिप्रवेशेन उद्वेग- हेतुत्वात् क्षारमृत्तिकाया मलापहारकत्वात् तथात्वम् इति भेदः । ऊषति अन्धकारं पेचकत् वा । ४ प्रभाते ५ रेतसि न० । तस्य च क्षारवत्तीव्रत्वात् उष्णत्वाच्च- तथात्वम् । यथा च रेतस ऊषत्वम् तथाह “रेतो वा ऊषाः प्रजननं तदेनं प्रजनन आभजत्येतद्ध वै पितरः प्रजननाभक्ता भवन्ति यदेषां प्रजाभवति” शत० ब्रा० १३, ८, १, १४ । ५ क्षारमृत्तिकायां स्त्री
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1394-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊष रोगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वादिं-परं सकं- सेट् ।) दीर्घादिः । “ऊषति सन्तं खलः” । इति दुर्गादासः ॥
ऊषं, क्ली, (ऊष् + क ।) प्रभातम् । इति शब्दरत्नावली ॥
ऊषः, पुं, क्षारमृत्तिका । इत्यमरः ॥ (यथा मनुः ५ । १२० । “कौषेयाविकयोरूषैः कुतपानामरिष्टकैः” । “ऊषैः क्षारमृत्तिकाभिः” इति कुल्लुभट्टः । कर्णविलम् । चन्दनाद्रिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-282-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें