🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:38:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वस्तु
vastu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वस्तु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ वास्तव, वास्तविक]
१. वह जिसका अस्तित्व हो । वह जिसकी सत्ता हो । वह जो सचमुच हो । जैसे,—डर कोई वस्तु नहीं ।
२. सत्य ।
३. वह जिसका नाम- रूप हो । गोचर पदार्थ । चीज । जैसे,—घर में बहुत सी वस्तुएँ इधर उधर पड़ी हैं ।
४. इतिवृत्त । वृत्तांत ।
५. आधार । पीठ (को॰) ।
६. उपकरण । सामग्री ।
७. नाटक का कथन या आख्यान । कथावस्तु । विशेष—नाटकीय कथावस्तु दो प्रकार की कही गई है—आधिकारिक जिसमें नायक का चरित्र हो; और प्रासंगिक जिसमें नायक के अतिरिक्त और किसी का चरित्र बीच में आ गया हो । विशेष दे॰ नाटक ।
८. धन । संपत्ति (को॰) ।
९. ढाँचा । आकार । रूपरेखा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वस्तु f. (for 2. See p. 932, col. 3) becoming light, dawning, morning, RV.; VS. (gen. वस्तोः, in the m˚; वस्तोर् वस्तोः, every m˚; वस्तोर् अस्याः, this m˚; प्रति वस्तोः, towards m˚; dat. वस्तवे See under √ 2. वस्).
2. वस्तु n. (for 1. See p. 931, col. 3) the seat or place of (see कपिल-, व्रण-व्˚)
any really existing or abiding substance or essence, thing, object, article, Kāv.; VarBṛS.; Kathās. &c. (also applied to living beings, e.g. Śak. ii, 7/8)
(in phil.) the real (opp. to अ-व्˚, ‘that which does not really exist, the unreal’; अ-द्वितीय-व्˚, ‘the one real substance or essence which has no second’), IW. 53 n. 1; 103 &c.
the right thing, a valuable or worthy object, object of or for (comp.), Kāv.
goods, wealth, property (cf. -विनिमय and -हानि)
the thing in question, matter, affair, circumstance, MBh.; Kāv. &c.
subject, subject matter, contents, theme (of a speech &c.), plot (of a drama or poem), Kāv.; Daśar.; Sāh. &c.
(in music) a kind of composition, Saṃgīt.
natural disposition, essential property, W.
the pith or substance of anything, W.
1. 2. वस्तु See pp. 931 and 932.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (931,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वस्तु n. [वस्-तुन्] 1 A really existing thing, the real, a reality; वस्तुन्यवस्त्वारोपोऽज्ञानम्. --2 A thing in general, an object, article, substance, matter; अथवा मृदु वस्तु हिंसितुं मृदुनैवारभते कृतांतकः R. 8. 45; किं वस्तु विद्वन् गुरवे प्रदेयं 5. 18, 3. 5; वस्तुनीष्टेप्यनादरः S. D. --3 Wealth, property, possessions. --4 Essence, natuer, natural or essential property. --5 Stuff (of which a thing is made), materials, ingredients (fig. also); आकृतिप्रत्ययादेवैनामनूनवस्तुकां संभावयामि M. 1. --6 The plot (of a drama), the subject matter of any poetic composition; कालिदासग्रथितवस्तुना नवेनाभिज्ञानशकुंतलाख्येन नाटकेनोपस्थातव्यमस्माभिः Ś. 1; अथवा सद्वस्तुपुरुषबहुमानात् V. 1. 2, आशीर्नमस्क्रियावस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखं S. D. 6; Ve. 1. --7 The pith of a thing. --8 A plan, design, --f. Ved. A day (?). --Comp. --अभावः {1} absence of reality. {2} loss of property or possessions. --उत्थापनं the production of any incident in a drama by means of magic, conjuration; see S. D. 420. --उपमा a variety of Upamā according to Daṇḍin who thus illustrates it: --राजीवमिव ते वक्त्रं नेत्रे नीलोत्पले इव । इयं प्रतीयमानैकधर्मा वस्तूपमैव सा ॥ Kāv. 2. 16; (it is a case of Upamā where the साधारणधर्म or common quality is omitted). --उपहित a. applied to a proper object, bestowed on a proper material; क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति R. 3. 29. --मात्रं the mere outline or skeleton of any subject (to be afterwards developed). --रचना style, arrangement of matter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0954-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वस्तु न० वस--तुन् । १ द्रव्ये २ पद्रार्थे त्रिका० ३ सत्यपद्रार्थे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4865,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वस्तु, क्ली, (वसतीति । वस + “वसेस्तुन् ।” उणा० १ । ७६ । इति तुन् ।) द्रव्यम् । यथा, -- “बुद्धद्रव्यं स्तौपिकं स्यात् सत्त्वं द्रव्यञ्च वस्तु च ॥” इति ॥ (तथा, भागवते । ९ । ४ । २७ । “गृहेषु दारेषु सुतेषु बन्धुषु द्विपोत्तमस्यन्दनवाजिवस्तुषु । अक्षय्यरत्नाभरणाम्बरादि- अनन्तकोषेष्वकरोदसस्मतिम् ॥” पात्रभूतम् । यथा, रघौ । ३ । २९ । “अथोपनीतं विधिवद् विपश्चितो विनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियम् । अबन्ध्ययत्नाश्च बभूवुरत्र ते क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति ॥”) [] पदार्थः । यथा, -- “भावः पदार्थो धर्म्मः स्यात् सत्त्वं तत्त्वञ्च वस्तु च ॥” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, शकुन्तलायाम् १ अङ्के । “सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥”) जगति वस्तुद्वयं भावोऽभावश्च । इति न्याय- शास्त्रम् ॥ सच्चिदानन्दाद्बयं ब्रह्म । इति वेदान्त- सारः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । २१ । ४९ । “अहो वस्तुनि मात्सर्य्यमहो भक्तिरवस्तुनि ॥” कार्य्यम् । यथा, कामन्दकीयनीतिसारे । १५ । २५ । “वस्तुष्वशक्येषु समुद्यमश्चेत् शक्येषु मोहादसमुद्यमश्च । शक्येषु कालेन समुद्यमश्च त्रिधैव कार्य्यव्यसनं वदन्ति ॥” अर्थः । इति मल्लिनाथः ॥ यथा, कुमारे । ६ । ६५ । “अथाङ्गिरसमग्रण्यमुदाहरणवस्तुषु । ऋषयो नोदयामासुः प्रत्युवाच स भूधरम् ॥” इतिवृत्तम् । यथा, विक्रमोर्व्वश्याम् । “अहमस्यां कालिदासग्रथितवस्तुना नवेन त्रोट- केनोपस्थास्ये ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-312-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वस्तु" आता है (14)
छद ढकनेवाली । वस्तु । आवरण (चादर, ढक्कन, छाल इत्यादि) । जैसे,—रदच्छदद्रव्य वस्तु । पदार्थ । चीज । वह पदार्थ जो क्रिया और गुण अथवा केवल गुण का आश्…शै चीज । वस्तु । पदार्थ द्रव्यसौरस वस्तु, पदार्थ आदि जो सुरसा नामक पौधे से निकला या बना हुआ होस्मृतिलोप स्मरण शक्ति विस्मृत होना । वस्तु, विषय आदि का कुछ काल लिये विस्मरणअसबाब चीज । वस्तु । सामान । प्रयोजनीय पदार्थउच्छुल्क कौटिल्य के अनुसार बिना चुंगी या महसूल का (माल, वस्तु)रस्न अश्वबट दे॰ 'वट' (वृक्ष)चीज वह जिसकी वास्तविक, काल्पनिक अथवा संभावित परंतु दूसरों से पृथक् सत्ता ह…जिंस प्रकार । किस्म । भाँतिप्लाट इमारत बनाने या खेती आदि करने के लिये जमीन का टुकड़ाआर्टिकिल लेख । निबंधविशेष—यद्यपि यह शब्द संस्कृत में स्त्रीलिंग है तथापि हिंदी में मनुष्य या आदमी के अर…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें