🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:49:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भार
bhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बीस तुला (2.9.87)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक परिमाण जो बीस पसेरी का होता है ।
२. विष्णु ।
३. बोझ । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—ढोना ।—रखना ।—लादना ।
४. वह बोझ जिसे बहँगी के दोनों पल्लों पर रखकर कंधे पर उठाकर ले जाते हैं । उ॰— मीन पीन पाठीन पुराना । मरि भरि भार कहाँरन आना ।— तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—काँधना ।—ढोना ।—भरना ।
५. सँभाल । रक्षा । उ॰— पर घर गोपन ते कहेउ कर भार जुरावहु । सूर नृपति के द्वार पर उठि प्रात चलावहु ।— सुर (शब्द॰) ।
६. किसी कर्तव्य के पालन का उत्तरदायित्व । जिम्मेदारी । मुहा॰—किसी का भार उठाना =किसी का उत्तरदायित्व अपने ऊपर लेना । भार उतारना =(१) कर्तव्य पूरा करना । (२) ज्यों त्यों किसी काम को पूरा करना । बला टालना । बेगार टालना । भर देना व डालना=बोझ रखना । बोझ डालना । उ॰— मंजुल मंजरी पै हो मनिंद विचारि के भार सम्हारि कै दीजिए ।—प्रताप (शब्द॰) ।
७. ढोल या नगाड़ा बजाने की एक पद्धति (को॰) ।
८. बहँगी जिसपर बोझ उठाते हैं (को॰) ।
९. कठिन काम (को॰) ।
१०. आश्रय । सहारा । बल । उ॰— दोहूँ खंभ ठेक सब मही । दुहुँ के भार सृष्टि सभ रही — जायसी (शब्द॰) ।
भार २ संज्ञा सं॰ [हिं॰ भाड़] दे॰ भाड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भार m. (√ भृ) a burden, load, weight, RV. &c. &c.
heavy work, labour, toil, trouble, task imposed on any one (gen. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
a large quantity, mass, bulk (often in comp. with words meaning ‘hair’), Hariv.; Kāv. &c.
a partic. weight (= 20 Tulās = 2000 Palas of gold), Hariv.; Pañcat.; Suśr.
= भार-यष्टि, Kāraṇḍ.
a partic. manner of beating a drum, Saṃgīt.
N. of Viṣṇu, L.
of a prince, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (753,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भारः [भृ-घञ्] 1 A load, burden, weight (fig. also); कुचभारानमिता न योषितः Bh. 3. 27; so श्रोणीभार Me. 82; भारः कायो जीवितं वज्रकीलं Māl. 9. 37. --2 Brunt, thickest part (as of a battle); N. 5. 5. --3 Excess, pitch; R. 14. 68. --4 Labour, toil, trouble. --5 A mass, large [] quantity; कुच˚, जटा˚. --6 A particular weight equal to 2000 palas of gold. --7 A yoke for carrying burdens. --8 An epithet of Viṣṇu. --Comp. --आक्रांत a. heavily laden, over-burdened. --उद्वहः a porter, burden-carrier. --उपजीवनं living by carrying burdens, a porter's life; Pt. 1. 280. --भृत् m. an epithet of Viṣṇu. --यष्टिः a pole for carrying burdens. --वाह् a. (भारौही f.) bearer of burdens. --वाहः a burden-carrier, porter. --(ही) indigo. --वाहनः a beast of burden. --(नं) a cart, waggon. --वाहिकः a porter. --सह a. ‘able to carry a great load’, very strong or powerful. --साधन a. effecting arduous works, accomplishing great objects. --हरः, --हारः a burden bearer, porter. --हारिन् m. an epithet of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0813-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भार पु० भृ--घञ् । १ गुरुत्वपरिमाणे २ तद्वति द्रव्ये ३ विंशति- तुलापरिमाणे (अष्टसहस्रतोलकपरिमाणे) च पु० । ३ वीबधे ४ विष्णौ च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4652,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भारः, पुं, (भ्रियते इति । भृञ् भरणे + “अकर्त्तरि च कारके संज्ञायाम् ।” ३ । ३ । १९ । इति घञ् ।) विंशतितुलापरिमाणम् । इत्य- मरः ॥ तत्तु अष्टसहस्रतोलकात्मकमिति यावत् । बीवधः । यथा, -- “अविश्रामं वहेद्भारं शीतोष्णञ्च न विन्दति । ससन्तोषस्तथा नित्यं त्रीणि शिक्षेत गर्द्दभात् ॥” इति चाणक्यम् ॥ * ॥ विष्णुः । इति मेदिनी । रे, ७२ ॥ गुरुत्वञ्च ॥ (गुरुत्वगुणवद्वस्तु ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-499-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भार" आता है (17)
तौल्य वजन । भारभारक भार नाम की तौलवजन भार । बोझहमल के पेट में बच्चे का होना । पाँव भारी होना । गर्भ । विशेष दे॰ । गर्भ' ।…गरवा पु वि॰ गरुआ । भार । महान्वबाल बोझ । भारगट्ठा घास लकड़ी आदि का बोझ । भार । गट्ठररिस्क झोंका । जवाबदेही । भार । बोझ । जैसे— रेलवे रिस्क । जैसे,—यदि तुम गाँठ …पुश्तारा पीठ पर उठाया जा सकनेवाला बोझ । गट्ठर । भारभर चाँदनी या ओस में रखकर छान लिया जाय । वैद्यक में इसका बड़ा गुण लिखा हैशकट छकड़ा । बैलगाड़ीधुर जूआ जो बैलों आदि के कंधे पर रखा जाता हैपर्याहार घट । घड़ागुरुभाव महत्व । बड़प्पनदाब दबने या दबाने का भाव । एक वस्तु का दूसरी वस्तु पर उस ओर को जोर जिस ओर …बोझ ऐसा पिंड जिसे गुरुत्व के कारण उठाने में कठिनता हो । ऐसी राशि या गट्ठर …लदाव लादने की क्रिया या भाव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें