🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:26:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भर
bhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भर चाँदनी या ओस में रखकर छान लिया जाय । वैद्यक में इसका बड़ा गुण लिखा है ।
भर १ वि॰ [हिं॰ भरना] कुल । पूरा । सब । तमाम । जैसे, सेर भर, जाड़े भर, शहर भर । उ॰—(क) अति करुणा रघुनाथ गुसाई युग भर जात घड़ी ।—सूर (शब्द॰) । (ख) रहै तो करौं जनम भर सेवा । चलै तो यह जिव साथ परेवा ।— जायसी (शब्द॰) ।
भर † २ क्रि॰ वि॰ [हिं॰ भार] भार से । बल से । द्वारा । उ॰— (क) सिर भर जाउँ उचित अस मोरा । सब तें सेवक धरम कठोरा ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) गिरिगो मुँह के भर भूमि तहाँ । चलि बैठि पराय लजाय जहाँ ।—रघुराज (शब्द॰) ।
भर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भार । बोझ । वजन ।
२. पृष्टि । मोटाई । पीनता । उ॰—भर लाग्यो परन उरोजनि मैं रघुनाथ, राजी रोमराजी भाँति कल अलि सैनी की ।— रघुनाथ (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़ना ।
४. वह जो भरण पोषण करता हो ।
५. युद्ध । लड़ाई । आक्रमण ।
६. तील (को॰) ।
७. आधिक्य । अतिशयता । प्रचुरता (को॰) ।
८. राशि । ढेर । पुंज (को॰) ।
९. चाय । चोरी (को॰) ।
१०. स्तुतिगान या एक प्रकार की ऋचा (को॰) ।
भर ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भरत या भरतपुत्र] एक छोटी और अस्पृश्य जाति जो संजुक्त प्रांत और बिहार में पाई जाती है । आजकल इस जाति के कुछ लोग अपने आप की भरद्वाज के वंशज बतलाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भर mf(आ)n. (√ भृ) bearing, carrying, bringing
bestowing, granting
maintaining, supporting (mostly ifc.; cf. ऋतम्-, कुलम्-, देहम्-, वाजम्-भ्˚ and c.)
भर m. (ifc. f(आ). ) the act of bearing or carrying &c.
भर m. carrying away or what is carried away, gain, prize, booty, RV.; AV.
war, battle, contest, ib.
a burden, load, weight (also a partic. measure of weight = भार, q.v., L.), Hariv.; Kāv. &c. (acc. with √ कृ, to place one's weight, support one's self, Hit.)
भर m. a large quantity, great number, mass, bulk, multitude, abundance, excess, Kāv.; Kathās. &c. (˚रेण ind. and ˚रात् ind. in full measure, with all one's might, Kād.)
भर m. raising the voice, shout or song of praise, RV.
भर n. du. (with इन्द्रस्य, or वसिष्ठस्य) N. of 2 Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (747,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भर a. [भृ-अप्] Bearing, granting, supporting, &c. (at the end of comp.). --रः 1 A burden, load, weight; खुरत्रये भरं कृत्वा Pt. 1 ‘supporting himself on his three hoofs’; फलभरपरिणामश्यामजंबू &c. U. 2. 20; भरव्यथा Mu. 2. 18. --2 A great number, large quantity, collection, multitude; धत्ते भरं कुसुमपत्रफलावलीनां Bv. 1. 94, 54; Śi. 9. 47. --3 Bulk, mass. --4 Excess; निर्व्यूढसौहृदभरेति गुणोज्ज्वलोति Māl. 6. 17; शोमाभरैः संभृताः Bv. 1. 103; कोपभरेण Gīt. 3. --5 A particular measure of weight. --6 Theft, taking away. --7 Attacking, a battle (Ved.). --8 A hymn or song of praise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0809-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भर पु० भृ--अप् । १ अतिशये । कर्त्तरि अच । २ मरणकर्त्तरि त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4642,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भरः, पुं, (भरतीति । भृ + पचाद्यच् ।) अति- शयः । इत्यमरः । १ । २ । ६९ ॥ (यथा, गीत- गोविन्दे । ४१ । “पीनपयोधरभारभरेण हरिं परिरभ्य सरा- गम् ॥” भारः । यथा, भागवते । १ । ३ । २३ । “एकोनविशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य नामनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम् ॥”) भरणकर्त्तरि, त्रि । (यथा, ऋग्वेदे । १० । १०० । २ । “भराय सु भरत भागमृत्वियं प्र वायवे शुचिपे क्रन्ददिष्टये ॥” “भराय सर्व्वेषां पोषकाय ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ संग्रामः । यथा, ऋग्वेदे । ४ । ३८ । ५ । “उत स्मैनं वस्त्रमथिं न त्रायु मनुक्रोशन्ति क्षितयो भरेषु ॥” “भरेषु संग्रामेषु ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-483-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें