🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भरत
bharata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भरत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कैकेयी के गर्भ से उत्पन्न राजा दशरथ के पुत्र और रामचंद्र के छोटे भाई जिनका विवाह मांडवी के साथ हुआ था । विशेष—ये प्रायः अपने मामा के यहाँ रहते थे और दशरथ के देहांत के उपरांत अयोध्या आए थे । दशरथ का श्राद्ध आदि इन्हीं ने किया था । कैकेयी ने इन्हीं को अयोध्या का राज्य दिलवाने के लिये रामचंद्र को बनवास दिलाया था; पर इसके लिये इन्होंने अपनी माता की बहुत कुछ निंदा की थी । रामचंद्र की ये सदा अपने बड़े भाई के तुल्य मानते थे और उनके प्रति बहुत श्रद्धा रखते थे । पिता के देहांत के उपरांत रामचंद्र को अयोध्या वापस लाने के लिये भी यही चित्रकूट गए थे । जब रामचंद्र किसी प्रकार आने के लिये तैयार नहीं हुए, तब ये अपने साथ उनकी पादुका लेते आए और उसी पादुका को सिंहासन पर रखकर रामचंद्र के आने के समय तक अयोध्या का शासन करते रहे । जब रामचंद्र लौट आए तब इन्होंने राज्य उन्हें सौंप दिया । इनको तक्ष और पुष्कर नामक दो पुत्र थे । उन्हीं पुत्रों को साथ लेकर इन्होने गंधर्व देश के राजा शैलुश के साथ युद्ध किया था और उसे परास्त करके उसका राज्य अपने दोनों पुत्रों में बाँट दिया था । पीछे ये रामचंद्र के साथ स्वर्ग चले गए थे ।
२. भागवत के अनुसार ऋषभदेव के पुत्र का नाम । वि॰ दे॰ जड़भरत ।
३. शकुंतला के गर्भ से उत्पन्न दुष्यंत के पुत्र का नाम जिसका जन्म कण्व ऋषि के आश्रम में हुआ था । विशेष—जन्म के समय ऋषि ने इनका नाम सर्वदमन रख था और इनको शकुंतला के साथ दुष्यंत के पास भेज दिया था । दे॰ दुष्यंत । बड़े होने पर ये बड़े प्रतापी और सार्वभौम राजा हुए । विदर्भराज की तीन कन्याओं से इनका विवाह हुआ था । इन्होंने अनेक अश्वमेध और राजसूय यज्ञ किए थे । इस देश का 'भारतवर्ष' नाम इन्हीं के नाम पर पड़ा है । यौ॰—भरतखंड । भरतभूमि ।
४. एक प्रसिद्ध मुनि जो नाट्यशास्त्र के प्रधान आचार्य माने जाते है । विशेष— संभवतः ये पाणिनि के बाद हुए थे; क्योंकि पाणिनि के सूत्रों में नाट्यशास्त्र के शिलालिन् और कृशाश्व दो आचार्यों का तो उल्लेख है, पर इनका नाम नहीं आया है । इनका लिखा हुआ नाट्यशास्त्र नामक ग्रंथ बहुत प्रसिद्ध और प्रामाणिक माना जाता है । कहा जाता है, इन्होंने नाट्य- कला ब्रह्मा से और नृत्यकला शिव से सीखी थी । यौ॰—भरतपुत्र । भरतपुत्रक । भरतवाक्य । भरतवीणा । भरत- शास्त्र= नाट्यशास्त्र ।
५. संगीत शास्त्र के एक आचार्य का नाम ।
६. वह जो नाटकों में अभिनय करता हो । नट ।
७. शबर ।
८. तंतुवाय । जुलाहा ।
९. क्षेत्र । खेत ।
१०. वह जो शस्त्रादि आयुधों से जीविकार्जन करता हो । सैनिक । आयुधजीवी (को॰) ।
११. आग्नि (को॰) ।
१२. प्राचीन काल का उत्तर भारत का एक देश जिसका उल्लेख वाल्मीकि रामायण में है ।
१३. जैनों के अनुसार प्रथम तीर्थकर ऋषभ के ज्येष्ठ पुत का नाम ।
भरत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भरद्वाज] लवा पक्षी का एक भेद जो प्रायः सारे भारत में पाया जाता है । विशेष— यह पक्षी लंबा होता है और झुंड में रहता है । जाड़े के दिनों में खेतों और खुले मैदानों में इसके झुंमड बहुत पाए जाते हैं । इसका शब्द बहुत मधुर होता है और यह बहुत ऊँचाई तर उड़ सकता है । यह प्रायः अंडे देने के समय जमीन पर घास से घोसला बनाता है और एक बार में ४-५ अंडे देता है । यह अनाज के दाने या कीड़े मकोड़े खाकर अपना निर्वाह करता है ।
भरत ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. काँसा नामक धातु । कसकुट । वि॰ दे॰ काँसा । †
२. काँसे के बरतन बनानेवाला । ठठेग ।
भरत ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ भरना] मालगुजारी । (दिल्ली) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भरत m. ‘to be or being maintained’, N. of Agni (kept alive by the care of men), RV.; Br.; Kauś.
of a partic. Agni (father of Bharata and Bharatī), MBh.
a priest (= ऋत्विज्), Naigh. iii, 18
an actor, dancer, tumbler, Yājñ.; Mālatīm.; Prab.
a weaver, L.
a hireling, mercenary, L.
a barbarian, mountaineer (= शबर), L.
the fire in which the rice for Brāhmans is boiled, L.
N. of Rudra (the Maruts are called his sons), RV. ii, 36, 8
of an Āditya, Nir. viii, 13
of a son of Agni Bharata, MBh.
of a celebrated hero and monarch of India (son of Duṣyanta and Śakuntalā, the first of 12 Cakra-vartins or Sārvabhaumas i.e. universal emperors), RV.; Br.; MBh. &c.
of a son of Dhruvasaṃdhi and father of Asita, R.
of a son of Daśaratha and Kaikeyī (and younger brother of Rāma, to whom he was very much devoted), MBh.; R. &c.
of a son of Ṛṣabha, Pur.
of a son of Vītihotra, VP.
of a Manu (who gave the name to the country Bhārata), ib.
of a son of Manu Bhautya, MārkP.
of a king of Aśmaka, Vās., Introd.
of various teachers and authors (esp. of an ancient Muni supposed author of a manual of the dramatic art called Nāṭya-śāstra or Bharata-śāstra)
= Jaḍabharata (q.v.), A.
= Bharata-mallīka (below)
pl. ‘the descendants of Bharata’, N. of a tribe, RV. &c. &c.
भरत n. pl. N. of a partic. Varṣa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (747,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भरतः [भरं तनोति तण्-ड] 1 N. of the son of Duṣyanta and Śakuntalā, who became a universal monarch (चक्रवर्तिन्), India being called Bhāratavarṣa after him. He was one of the remote ancestors of the Kauravas and Pāṇḍavas; cf. Ś. 7. 33. --2 N. of a brother of Rāma, son of Kaikeyī, the youngest wife of Daśaratha. He was very pious and righteous, and was so much devoted to Rāma that when the latter prepared to go to the forest in accordance with the wicked demand of Kaikeyī, he was very much grieved to find that his own mother had sent his brother into exile, and refusing the sovereignty that was his own, ruled the kingdom in the name of Rāma (by bringing from him his two sandals and making them the ‘regents’ of the realm) till he returned after his fourteen years’ exile. --3 N. of an ancient sage who is supposed to have been the founder of the science of music and dramaturgy. --4 An actor, a stage-player; तत्क्रमित्मुदासते भरताः Māl. 1. --5 A hired soldier, mercenary. --6 A barbarian, mountaineer. --7 An epithet of Agni. --8 A weaver. --9 N. of the sage Jaḍabharata. --Comp. --अग्रजः ‘the elder brother of Bharata’, an epithet of Rāma; R. 14. 73. --ऋषभः, --शार्दूलः, श्रेष्ठः the best or most distinguished of the descendants of Bharata. --खंडं N. of a part of India. --ज्ञ a. knowing the science of Bharata or the dramatic science. --पुत्रकः an actor. --वर्षः ‘the country of Bharata’, i. e. India. --वाक्यं the last verse or verses in a drama, a sort of benediction (said to be in honour of Bharata, the founder of the dramatic science); तथापीदमस्तु भरतवाक्य (occurring in every play).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0809-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भरत पु० भरं तनोति तन--ड । (जडभरत) इति ख्याते १ मुनिभेदे जडभरतकथा च ३०१५ पृ० दृश्या नाट्यशास्त्रस्य अलङ्कारशास्त्रस्य च २ कर्त्तरि मुनिभेदे ३ शवरे ४ तन्तुवाये ५ क्षेत्रे ६ केकयीसुते रामानुजे च । भरतेन प्रोक्तम् भारतं नाट्यशास्त्रमधीयते अण् तस्य लुक् । ७ तच्छ स्त्राध्येतृषु ब० व० । ८ दुष्मन्तेन शकुन्तलायामुत्पादिते पुत्रभेद पु० तस्याप- त्यानि इञ् तस्य बहुषु लुक् । ९ भरतवंश्ये नृपे पु० ब० व० । दौष्मन्तिभरतकथा भाग० ९ । १० अ० दृश्या १० ऋषभदेवपुत्रभेदे भाग०५ । ४ अ० । ११ वह्निपुत्रभेदे “पावनो लौकिको ह्यग्निः प्रथमो ब्रह्मणः सुतः । ब्रह्मौदनाग्निस्तत्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः” मात्स्ये ४८ अ० । रामानुजभरतस्य जन्म यथा “भरतो नाम कैकय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः । साक्षा- द्विष्णोश्चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः” । १२ भौत्यमनुपुत्रभेदे मार्कपु० १०० अ० । १३ आयुधजीविसंधभेदे पु० ततः यौधेया० स्वार्थे अण् । भारत तदर्ये ब० व० । १४ ऋत्विक्षु ब० व० निघण्टुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4642,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भरत" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें