🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:47:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नट
naṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दृश्य काव्य का अभिनय करनेवाला मनुष्य । वह जो नाट्य करता हो । नाट्यकला में प्रवीण पुरुष ।
२. प्राचीन काल की एक संकर जाति । विशेष—इसकी उत्पत्ति शौचकी स्त्री और शौंडिक पुरुष से मानी गई है और इसका काम गाना बजाना बतलाया गया है ।
३. मनु के अनुसार क्षत्रियों की एक जाति जिसकी उत्पत्ति ब्रात्य क्षत्रियों से मानी जाती है ।
४. पुराणानुसार एक संकर जाति जिसकी उत्पत्ति मालाकार पिता और शूद्रा माता से मानी जाती है ।
५. एक नीच जाति जो प्रायः गा बजाकर और तरह तरह के खेल तमाशे आदि करके अपना निर्वाह करती है । उ॰—दीठि बरत बाँधी अटनि चढ़ि धावत न डरात । इत उत तें मन दुहुन के नट लों आवत जात ।—बिहारी (शब्द॰) । विशेष—उत्तर प्रदेश में इस प्रकार के जो लोग पाए जाते हैं वे बाँसों पर तरह तरह की कसरतें करते और रस्सों पर अनेक प्रकार से चलते हैं । बंगाल में इस जाति के लोग प्रायः गाने बजाने का पेशा करते हैं ।
६. एक नाग का नाम । विशेष—इसे भट नामक एक दूसरे नाग के साथ मथुरा के निकट उरुमुंड नामक पर्वत पर बुद्धदेव ने बौद्धधर्म में दीक्षित किया था । इसने तथा भट ने उस स्थान पर दो बिहार भी बनावाए थे ।
७. संपूर्ण जाति का एक राग जिसमें सब शुद्ध स्वर लगते हैं । विशेष—कुछ आचार्य इसे मालकोश राग का और कुछ आचार्य इसे श्री राग का पुत्र मानते हैम । कुछ लोगों का मत है कि यह वागीश्वरी, मधुमाध और पूरिया के मेल से बना हुआ है और किसी के मत से कुमकुम, पूरबी, केदारा और बिलावल के मेल से बना हुआ संकर राग है । रागमाला में इसे राग नहीं बल्कि रागिनी माना है । एक और शास्त्रकार ने इसे दीपक राग की रागिनी बतलाया है । उनके मत से यह संपूर्ण जाति की रागिनी है और इस के गाने का समय तीसरा पहर और संध्या है । भिन्न भिन्न रागों के साथ इसे मिलाने से अने क संकर राग भी बनते है । जैसे, केदारनट, छायानट, कामोदनट आदि ।
८. अशोक वृक्ष ।
९. श्योनाक वृक्ष ।
१०. नर्तक (को॰) ।
११. एक प्रकार का वेतस या बेत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नट m. (fr. prec.; but cf. Uṇ. iv, 104) actor, dancer, mime, MBh.; Kāv. &c.
N. of a partic. caste (sons of degraded Kṣatriyas, Mn. x, 22)
Calosanthes Indica, L.
Jonesia Asoka, L.
a sort of reed (= किष्कु-पर्वन्), L.
(in music) N. of a Rāga
N. of a man (who with his brother Bhaṭa built a Vihāra), Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (525,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नटः [नट्-अच्] 1 A dancer; न नटा न विटा न गायकाः Bh. 3. 27. --2 An actor; कुर्वन्नयं प्रहसनस्य नटः कृतोऽसि Bh. 3. 126, 112. --3 The son of a degraded Kṣatriya. --4 The Aśoka tree. --5 A kind of reed. --Comp. --अंतिका shame, modesty. --ईश्वरः an epithet of Śiva. --चर्या the performance of an actor. --भूषणः, --मंडनः (yellow) orpiment. --रंगः a theatrical stage. --वरः ‘the chief actor’, the Sūtradhāra of a drama. --संज्ञकं yellow orpiment. --(कः) an actor, dancer. --सूत्रं directions or [] rules for actors.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0606-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नट णट धातुवत् सर्वं विशेषस्तु णटधातौ ३१९ पृ० दृश्यः । नट अवस्कन्दने (नटकृत्ये) णिचि नाटयति अनुकरोती- त्यर्थः “नवनगवनलेखाश्याममध्याभिराभिः स्फटिकक- टकभूमीर्नाटयत्येष शैलः” माघः ।
नट भ्रंशे त्विषि चु० उभ० अक० सेट् । नाटयति ते अनीननटत् त न णत्वम् ।
नट पुंस्त्री नम--उणा० डट--नट--अच् वा । १ शैलूषे स्त्रियां गौरा० ङीष् । “नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा” सा० द० । २ नलीनामगन्धद्रव्ये स्त्री ङीष् । [] ३ वेश्यायां च शब्दर० । ४ दृश्यकाव्यार्थाभिनयकर्त्तरि नर्त्तके त्रि० “प्रकृतेर्विभुत्वयोगान्नटवद् व्यवतिष्ठते लिङ्गम्” सा० का० “यथा नटस्तां तां भूमिकां विधाय रामो वा अजातशबुर्वा वत्सराजो वा भवति एवं तत्तत्स्थूल- शरीरग्रहणात् देवो वा मनुष्यो पशुर्वा वनस्पतिर्वा भवति सूक्ष्मशरीरम्” तत्त्वकौ० । ५ शोनाकवृक्षे पु० अमरः । “शौचिक्यां शौण्डिकाज्जातो नटो द्रविड एव च” पराशरपद्धत्युक्ते ६ वर्णसङ्करजातिभेदे पुंस्त्री स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “नटी कपिलिनी वेश्या कुलटा नापिताङ्गना” तन्त्रसा० । “झल्लो मल्लश्च राजन्यात् व्रात्यात् निच्छिविरेव च । नटश्च करणश्चैव खसो द्रविड एव च” मनूक्ते व्रात्यक्षत्रियजाते ७ व्रात्यक्षत्रियभेदे पुंस्त्री० । ८ अशोकवृक्षे पु० मेदि० । ९ किष्कुपर्वणि नलाख्ये तृणेपु० जटा० । दीपकरागस्य १० रागिणीभेदे स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3951,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नट, नृत्ये । हिंसे ! इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-नृत्ये अकं-हिंसे सकं-सेट् ।) नटति । इति दुर्गादासः ॥
नट, क भ्रंशे । त्विषि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं-अकं-सेट् ।) भ्रंशोऽधःपतनम् । स्पन्दनार्थोऽयमिति रामः । क, नाटयति । इति दुर्गादासः ॥
नट, म नृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट् ।) म, प्रणटयति । इति दुर्गादासः ॥
नटः, पुं, (नमतीति । नम + “जनिदाच्युस्रिति ।” उणां ४ । १०४ । इति डटः ।) श्योणाक- वृक्षः । (नटति नृत्यतीति । नट + अच् । यद्वा, नमतीति । नम + डटः) नर्त्तकः । नेटुया इति भाषा । (यथा, देवीभागवते । १ । ७ । ४२ । “तं क्रीडसे निजविनिर्म्मितमोहजाले नाट्यो यथा विहरते स्वकृते नटो वै ॥”) तत्पर्य्यायः । शैलाली २ शैलूषः ३ जाया- जीवः ४ कृशाश्वी ५ भरतः ६ । इत्यमरः । २ । १० । १२ ॥ सर्व्ववेशी ७ भरतपुत्त्रकः ८ धात्री- पुत्त्रः ९ रङ्गजीबः १० रङ्गावतारकः ११ । इति हेमचन्द्रः । २ । २४२ ॥ अशोकवृक्षः । इति मेदिनी । टे, २० ॥ किष्कुपर्व्वा । इति जटाधरः ॥ नल इति भाषा ॥ (मदनफलम् । [] तत्पर्य्यायो यथा, -- “मदनश्छर्द्दनः पिण्डी नटः पिण्डीतकस्तथा । करहाटो मरुवकः शल्यको विषपुष्पकः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ अशोकः । अस्य पर्य्यायो यथा, -- “अशोको हेमपुष्पश्च वञ्जुलस्ताम्रपल्लवः । कङ्केलिः पिण्डपुष्पश्च गन्धपुष्पो नटस्तथा ॥”) वर्णसङ्करजातिविशेषः । यथा, पराशरपद्धतौ । “शौचिक्यां शौण्डिकाज्जातो नटो वरुड एव च ।” व्रात्यायां क्षत्त्रियाज्जातः । (यथा, मनुः । १० । २२ । “झल्लो मल्लश्च राजन्यात् व्रात्यान्निच्छिविरेव च । नटश्च करणश्चैव खसो द्रविड एव च ॥” हनूमन्मते दीपकरागस्य रागिणी । अस्या जातिः संपूर्णा । गृहं षड्जस्वरः । ग्रीष्मर्त्तौ दिवसान्तो गानसमयः । रागमालायामस्याः स्वरूपं रक्तवर्णा नारी नवयौवना सालङ्कृता अश्वारूढा पुरुषवत् परिहितवस्रना निष्कोष- करवालं धृत्वा शत्रूनाक्रममाणा । इति सङ्गीत- शास्त्रम् ॥ नारदपुराणमते श्रीरागस्य पुत्त्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-818-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नट" आता है (42)
नाटक नाटय या अभिनय करनेवाला । नटनर्तक नट । नाचनेवाला । नृत्य करनेवालाशैलूष अभिनय करनेवाला । नाटक खेलनेवाला । सूत्रधार । नटशैलूषिक नट वृत्ति से जीवन निर्वाहि करनेवाली एक जाति । शिलाली । नटसुदंत वह जो अभिनय करता हो । नटकेलिकोष नट । अभिनेता । नर्तकभरतपुत्रक नाटक में नाट्य करनेवाला पुरुष । नटधर्मीपुत्र नट । नाटक का कोई पात्र या अभिनयकर्ताधात्रीपुत्र नट । धाय का लड़कारंगचर नाटक में अभिनय करनेवाला । नटशैलाली शिलाली । नटसर्वकेशी अभिनेता । एक्टर । नटसर्ववेशी नट । अभिनेतारंगावतारी अभिनय करनेवाला । नटलष्ष नट । नाचनेवाला । नर्तक । अभिनेताकौशील सूत्रधार । नटलयालंभ नट । अभिनेतारूपजीवी नट । बहुरूपियानाट्यकार नाटक करनेवाला । नटरंगोपजीवी वह जो रंगशाला में अभिनय करके अपनी जींविका का निर्वाह करना हो । नटनमत प्रभु । स्वामीधर्षक दबानेवाला । दमन करनेवालापात्र वह वस्तु जिसमें कुछ रखा जा सके । आधार । बरतन । भाजनकुशीलव कवि । चारणप्रहास अट्टहास । जोर की हँसी । ठहाका । गहरी हँसीवैहासिक वह जो सबको हँसाता हो । बिदूषक । भाँड़प्रस्तावना आरंभजायाजीव बगला पक्षीपंचजनीन भाँड़ । नकल करनेवालापीतांबर पीले रंग का वस्त्र । पीला कपड़ारंगजीवक चित्रकार । मुसव्वररंगावतारक रँगरेजउपहासक दूसरों का उपहास करनेवाला । दिल्लिनीबाज । मजाकियानटसंज्ञक गोदंती । हरताललिच्छवि लिच्छिवि संज्ञा पुं॰ एक इतिहासप्रसिद्ध राजवंश जिसका राज्य किसी समय में…कृशाश्वी कृशाश्वकृत नाटयशास्त्र का पढ़नेवाला या पढ़ानेवालाप्ररोचना रुचि संपादन । चाह या रुचि उत्पन्न करने की क्रियारंगविद्याधर ताल के साठ मुख्य भेदों में से एक भेद । इसमें दो खाली और दो प्लुत मात्र…रक्षापेक्षक पहरेदार । संतरीसैलूष पु संज्ञा पुं॰कलावंत संगीत कला में निपुण व्यक्ति । वह पुरुष जिसे गाने बजाने की पूरी शिक्षा …निर्तक पु † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें