🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भार

अर्थ: बोझ, वजन, तोल

संस्कृत: विंशतितुला

व्युत्पत्ति: भ्र+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभारःभारौभाराः
द्वितीयाभारम्भारौभारान्
तृतीयाभारेणभाराभ्याम्भारैः
चतुर्थीभारायभाराभ्याम्भारेभ्यः
पञ्चमीभारात् / भाराद्भाराभ्याम्भारेभ्यः
षष्ठीभारस्यभारयोःभाराणाम्
सप्तमीभारेभारयोःभारेषु
सम्बोधनहे भारहे भारौहे भाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भार
भार
bhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बीस तुला (2.9.87)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक परिमाण जो बीस पसेरी का होता है ।
२. विष्णु ।
३. बोझ । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—ढोना ।—रखना ।—लादना ।
४. वह बोझ जिसे बहँगी के दोनों पल्लों पर रखकर कंधे पर उठाकर ले जाते हैं । उ॰— मीन पीन पाठीन पुराना । मरि भरि भार कहाँरन आना ।— तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—काँधना ।—ढोना ।—भरना ।
५. सँभाल । रक्षा । उ॰— पर घर गोपन ते कहेउ कर भार जुरावहु । सूर नृपति के द्वार पर उठि प्रात चलावहु ।— सुर (शब्द॰) ।
६. किसी कर्तव्य के पालन का उत्तरदायित्व । जिम्मेदारी । मुहा॰—किसी का भार उठाना =किसी का उत्तरदायित्व अपने ऊपर लेना । भार उतारना =(१) कर्तव्य पूरा करना । (२) ज्यों त्यों किसी काम को पूरा करना । बला टालना । बेगार टालना । भर देना व डालना=बोझ रखना । बोझ डालना । उ॰— मंजुल मंजरी पै हो मनिंद विचारि के भार सम्हारि कै दीजिए ।—प्रताप (शब्द॰) ।
७. ढोल या नगाड़ा बजाने की एक पद्धति (को॰) ।
८. बहँगी जिसपर बोझ उठाते हैं (को॰) ।
९. कठिन काम (को॰) ।
१०. आश्रय । सहारा । बल । उ॰— दोहूँ खंभ ठेक सब मही । दुहुँ के भार सृष्टि सभ रही — जायसी (शब्द॰) ।
भार २ संज्ञा सं॰ [हिं॰ भाड़] दे॰ भाड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भार m. (√ भृ) a burden, load, weight, RV. &c. &c.
heavy work, labour, toil, trouble, task imposed on any one (gen. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
a large quantity, mass, bulk (often in comp. with words meaning ‘hair’), Hariv.; Kāv. &c.
a partic. weight (= 20 Tulās = 2000 Palas of gold), Hariv.; Pañcat.; Suśr.
= भार-यष्टि, Kāraṇḍ.
a partic. manner of beating a drum, Saṃgīt.
N. of Viṣṇu, L.
of a prince, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (753,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भारः [भृ-घञ्] 1 A load, burden, weight (fig. also); कुचभारानमिता न योषितः Bh. 3. 27; so श्रोणीभार Me. 82; भारः कायो जीवितं वज्रकीलं Māl. 9. 37. --2 Brunt, thickest part (as of a battle); N. 5. 5. --3 Excess, pitch; R. 14. 68. --4 Labour, toil, trouble. --5 A mass, large [] quantity; कुच˚, जटा˚. --6 A particular weight equal to 2000 palas of gold. --7 A yoke for carrying burdens. --8 An epithet of Viṣṇu. --Comp. --आक्रांत a. heavily laden, over-burdened. --उद्वहः a porter, burden-carrier. --उपजीवनं living by carrying burdens, a porter's life; Pt. 1. 280. --भृत् m. an epithet of Viṣṇu. --यष्टिः a pole for carrying burdens. --वाह् a. (भारौही f.) bearer of burdens. --वाहः a burden-carrier, porter. --(ही) indigo. --वाहनः a beast of burden. --(नं) a cart, waggon. --वाहिकः a porter. --सह a. ‘able to carry a great load’, very strong or powerful. --साधन a. effecting arduous works, accomplishing great objects. --हरः, --हारः a burden bearer, porter. --हारिन् m. an epithet of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0813-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भार पु० भृ--घञ् । १ गुरुत्वपरिमाणे २ तद्वति द्रव्ये ३ विंशति- तुलापरिमाणे (अष्टसहस्रतोलकपरिमाणे) च पु० । ३ वीबधे ४ विष्णौ च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4652,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भारः, पुं, (भ्रियते इति । भृञ् भरणे + “अकर्त्तरि च कारके संज्ञायाम् ।” ३ । ३ । १९ । इति घञ् ।) विंशतितुलापरिमाणम् । इत्य- मरः ॥ तत्तु अष्टसहस्रतोलकात्मकमिति यावत् । बीवधः । यथा, -- “अविश्रामं वहेद्भारं शीतोष्णञ्च न विन्दति । ससन्तोषस्तथा नित्यं त्रीणि शिक्षेत गर्द्दभात् ॥” इति चाणक्यम् ॥ * ॥ विष्णुः । इति मेदिनी । रे, ७२ ॥ गुरुत्वञ्च ॥ (गुरुत्वगुणवद्वस्तु ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-499-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भार" आता है (17)
तौल्य वजन । भारभारक भार नाम की तौलवजन भार । बोझहमल के पेट में बच्चे का होना । पाँव भारी होना । गर्भ । विशेष दे॰ । गर्भ' ।…गरवा पु वि॰ गरुआ । भार । महान्वबाल बोझ । भारगट्ठा घास लकड़ी आदि का बोझ । भार । गट्ठररिस्क झोंका । जवाबदेही । भार । बोझ । जैसे— रेलवे रिस्क । जैसे,—यदि तुम गाँठ …पुश्तारा पीठ पर उठाया जा सकनेवाला बोझ । गट्ठर । भारभर चाँदनी या ओस में रखकर छान लिया जाय । वैद्यक में इसका बड़ा गुण लिखा हैशकट छकड़ा । बैलगाड़ीधुर जूआ जो बैलों आदि के कंधे पर रखा जाता हैपर्याहार घट । घड़ागुरुभाव महत्व । बड़प्पनदाब दबने या दबाने का भाव । एक वस्तु का दूसरी वस्तु पर उस ओर को जोर जिस ओर …बोझ ऐसा पिंड जिसे गुरुत्व के कारण उठाने में कठिनता हो । ऐसी राशि या गट्ठर …लदाव लादने की क्रिया या भाव

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भारभार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भार 📚 ➤ बोझ, वजन, तोल
संस्कृत: विंशतितुला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भार 📚एक परिमाण जो बीस पसेरी का होता है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • भार: भ्र+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें