🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शकट
śakaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बैलगाड़ी (2.8.52) अनस्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शकट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छकड़ा । बैलगाड़ी ।
२. भार । बोझ ।
३. शकटासुर नामक दैत्य जिसे कृष्ण ने मारा था ।
४. तिनिश वृक्ष ।
५. धव का वृक्ष । धौ ।
६. शरीर । देह ।
७. दो हजार पल की तौल ।
८. रोहिणी नक्षत्र, जिसकी आकृति शकट या छकड़े के समान है ।
९. शकट के आकार का सैनिक व्यूह । दे॰ 'शकट व्यूह' (को॰) ।
१०. एक गाड़ी भार । बौझ जो दो हजार पल के बराबर होता है (को॰) ।
११. अन्न सिद्ध करने का एक उपकरण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकट n. (rarely m. of doubtful derivation) a cart, waggon, car, carriage, Nir.; ŚāṅkhŚr. &c.
(with प्राजापत्यम्, or रोहिण्याः cf. रोहिणी-श्˚) the five stars forming the asterism Rohiṇī compared to a cart, Kāv.; VarBṛS. &c.
(only) a partic. configuration of stars and planets (when all the planets are in the 1st and 7th house), VarBṛS.
शकट m. n. a form of military array resembling a wedge, Mn. vii, 187
शकट m. Dalbergia Ougeinensis, L.
Arum Colocasia, L.
an implement for preparing grain, MW.
w.r. for शाकट, q.v.
N. of a man, g., नडादि
of a demon slain by the child Kṛṣṇa, Śiś.
शकट m. or n. (?) N. of a place, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1046,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकटः --टं [शक्-अटन् Uṇ. 4. 81] A cart, carriage, waggon; [] रोहिणीशकटं Pt. 1. 213, 211, 212; Y. 3. 42. --टः 1 A form of military array resembling a wedge; Ms. 7. 187. --2 A measure of capacity, cart-load equal to 2000 palas. --3 N. of a demon slain by Kṛṣṇa when quite a boy. --4 N. of a tree (तिनिश). --5 An implement for preparing grain. --Comp. --अक्षः the axle of a cart. --अरिः, --हन् m. epithets of Kṛṣṇa. --आह्वा the lunar asterism Rohiṇī (so called because it is figured by a cart). --भेदः the division of Rohiṇī by a planet passing through it. --बिलः a gallinule.
शकटः --टं [शक्-अटन् Uṇ. 4. 81] A cart, carriage, waggon; [] रोहिणीशकटं Pt. 1. 213, 211, 212; Y. 3. 42. --टः 1 A form of military array resembling a wedge; Ms. 7. 187. --2 A measure of capacity, cart-load equal to 2000 palas. --3 N. of a demon slain by Kṛṣṇa when quite a boy. --4 N. of a tree (तिनिश). --5 An implement for preparing grain. --Comp. --अक्षः the axle of a cart. --अरिः, --हन् m. epithets of Kṛṣṇa. --आह्वा the lunar asterism Rohiṇī (so called because it is figured by a cart). --भेदः the division of Rohiṇī by a planet passing through it. --बिलः a gallinule.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1027-1c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शकट पु० न० शक--अटन् । १ यानभेदे (गाडि) अमरंः । २ असुराधिष्ठिते नन्दानयस्थे शकटविशेषे शकटभञ्जनः कृष्णः । १ द्विसहस्रपलपरिमाणे हेमच० । स्वल्पार्थे ङीप् । [] क्षुद्रशकटे स्वार्थे क । शकटिका तत्रैव स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5073-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शकटः, पुं, क्ली, (शक्नोति भारं वोढुमिति । शक् + “शकादिभ्योऽटन् ।” उणा ०४ । ८१ । इति अटन् ।) यानविशेषः । गाडी इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । अनः २ । इत्यमरः ॥ अक्षः ३ । इति शब्दरत्नावलौ ॥ विष्णुवध्यासुरविशेषः । द्विसहस्रपलपरिमाणम् । तत्पर्य्यायः । भारः २ आचितः ३ शाकटीनः ४ शलाटः ५ । इति हेमचन्द्रः ॥ उक्तञ्च । “शकटः शाकिनी गावो यानमस्कन्दनं वनम् । अनूपः पर्व्वतो राजा दुर्भिक्षे नव वृत्तयः ॥” इति भरतः ॥ तिनिसवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (व्यूह- विशेषः । यथा, मनुः । ७ । १८७ । “दण्डव्यूहेन तन्मार्गं यायात्तु शकटेन वा ॥” शकटाकृतित्वात् रोहिणीनक्षत्रम् । यथा, बृहत्संहितायाम् । २४ । ३० । “रोहिणीशकटमध्यसंस्थिते चन्द्रमस्यशरणीकृता जनाः । [] कापि यान्ति शिशुयाचिताशनाः सूर्य्यतप्तपिठराम्बुपायिनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-002-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शकट" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें