🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:51:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्यम
udyama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उठाना/परिश्रम (3.2.11) गुरण
पराक्रम (3.3.146) शक्ति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्यम संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उद्यत]
१. प्रयास । प्रयत्न । उद्योग । मेहनत । उ॰—बिफल होहिं सब उद्यत ताके । जिमि पर- द्रोह—निरत—मनसा के ।—मानस । ६ ।९१ ।
२. कामधंधा । रोजगार । व्यापार । उ॰—किसी उद्यम में लगो तब रुपया मिलेगा ।
३. उठाना (कों) । तैयारी (कों) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-यम m. the act of raising or lifting up, elevation, R.; Yājñ.; Pañcat. &c.
undertaking, beginning
the act of striving after, exerting one's self, exertion, strenuous and continued effort, perseverance, diligence, zeal, R.; Kum.; Pañcat.; VarBṛS. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (191,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्यमः 1 Raising, elevation. --2 Strenuous or assiduous effort, exertion, diligence, perseverance; निशम्य चैनां तपसे कृतोद्यमां Ku. 5. 3; शशाक मेना न नियंतुमुद्यमात् 5, firm resolve; उद्यमेन हि सिध्यंति कार्याणि न मनोरथैः Pt. 2. 131. --3 Readiness, preparation; गंतुमुद्यमो विहितः became ready to go Pt. 1. --Comp. --भंगः discouragement. --भृत् a. undergoing exertions, striving hard; Bh. 2. 74.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0310-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्यम पु० उद् + यम--घञ् न वृद्धिः । १ प्रयासे प्रयत्नभेदे २ उद्योगे । “निशम्य चैनां तपसे कृतोद्यमाम्” “शशाक मेना न नियन्तुमुद्यमात्” कुमा० । ३ उत्तोलने च “विप्रदण्डोद्यमे कृच्छ्रमतिकृच्छ्र निपातने” या० स्मृ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1183,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्यमः, पुं, (उत् + यम + घञ् । संज्ञापूर्व्वकत्वात् वृद्ध्यभावः ।) उद्योगः । तत्पर्य्यायः । गुरणम् २ । इत्यमरः ॥ गूरणम् ३ गोरणम् ४ । इति तट्टीका ॥ उत्साहः ५ अध्यवसायः ६ उद्योगः ७ । इति जटाधरः ॥ (यथा, कुमारे ५ । ३ । (“निशम्य चैनां तपसे कृतोद्यमाम्” । “शशाक मेना न नियन्तुमुद्यमात्” । इति च कुमारे ५ । ५ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-242-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्यम" आता है (15)
परिश्रम उद्यम । आयास । श्रम । क्लेश । मेहनत । मशक्कतउत्साहन उत्साह देना । कर्म की प्रेरणा देना । अध्यवसाय । उद्यमसमुद्यम उद्यम । चेष्टाकबार व्यापार । रोज- गार । उद्यम । व्यवसाय । लेनदेनमशगला उद्यम । व्यवसायमामला व्यापार । काम धंधा । उद्यम । मुहा॰—मामला बनाना=काम साधनागतिविधि चेष्टा । उद्यम । चालढाल । कार्यअनुयोग प्रश्न । जिज्ञासा । पूछताछ । रोक । बाधा (को॰)उद्दान बंधन । बाँधनाउद्योग प्रयन्त । प्रयास । कोशिश । मिहनतपुरुषार्थ पुरुष का अर्थ या प्रयोजन जिसके लिये उसे प्रयत्न करना चाहिए । पुरुष के …विचेष्टा बुरी या खराब चेष्टा करना । मुँह बनाना या हाथ पैर पटकनाकमाई कमाया हुआ धन । अर्जित द्रव्यधंधा धन या जीविका के लिये उद्योग । काम काज । जैसे,—वह घर का कुछ काम घंधा नह…पेशा वह कार्य जो मनुष्य नियमित रूप से अपनी जीविका उपार्जित करने के लिये करत…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें