🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:16:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्योग
udyoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्योग संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उद्योगी, उद्यृक्त]
१. प्रयन्त । प्रयास । कोशिश । मिहनत ।
२. उद्यम । कामधंधा । यौ॰—उद्योगधंधा = उत्पादक का कार्य । उत्पादन का काम । उद्योगपति = अनेक उद्योगों का स्वामी । कारखानें का मालिक । उद्योगश्ताला = उद्योग का स्थान । कारखाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-योग m. the act of undertaking anything, exertion, perseverance, strenuous and continuous endeavour
active preparation, Yājñ.; Kathās.; Hit. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (191,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्योगः 1 Effort, exertion, industry; तद्दैवमिति संचिंत्य त्यजेन्नोद्योगमात्मनः Pt. 2. 140; उद्योगः खलु कर्तव्यः फलं मार्जारवत् भवेत् ।. --2 Work, duty, office; तुल्योद्योगस्तव दिनकृतश्चाधिकारो मतो नः V. 2. 1. --3 Perseverance, diligence. --Comp. --पर्वन् n. title of the 5th book of the Mahābhārata.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0310-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्योग पु० न० उद् + युज--घञ् अर्द्वर्चादि । १ उद्यमे कर्म्म- करणार्थं प्रयासभेदे “उद्योगादनिवृत्तस्य सुसहायस्य धीमतः । छायेवानुगता तस्य नित्यं श्रीः सहचारिणी” नीति० । “शब्दादिविषयोद्योगकर्म्मण मनसा गिरा” या० स्मृतिः । “उद्योगंसर्व्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह” देवीमा० । भीजसेनवत् उत्तरपदलोपे २ उद्योगपर्व्वणि च । “उद्योगः सैन्यनिर्याणं श्वेतीपाख्यानमेव च” भा० आ० १ अ० “उद्योगे भरतश्रेष्ठः मर्व्वकामगुणान्वितम् । भोजनं भोजयेद्विप्रान् गन्धमाल्यैरलङ्कृतान्” भा० स्वर्गा० ६ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1184,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्योगः, पुं, (उत् + युज + घञ् ।) यत्नः । चेष्टा । तत्पर्य्यायः । उत्साहः २ अध्यवसायः ३ उद्यमः ४ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मार्कण्डेये ८८ । २ । “उद्योगः सर्व्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह” । “उद्योगादनिवृत्तस्य सुसहायस्य धीमतः” । छायेवानुगता तस्य नित्यं श्रीः सहचारिणी” ॥ इति नीतिवाक्यम् । महाभारतस्य उद्योगपर्ब्ब । यथा, महाभारते १ । १ । ६३ । “उद्योगः सैन्यनिर्य्याणं श्वेतोपाख्यानमेवच” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-242-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्योग" आता है (23)
गुरण प्रयत्न । चेष्टा । उद्योगगोरण अध्यवसाय । उद्योगउद्यम प्रयास । प्रयत्न । उद्योग । मेहनतगूरण प्रयत्न । उद्योगप्रयास प्रयत्न । उद्योग । कोशिशपुरुषकार पुरुषार्थ । उद्योग । पौरुषकोशिश प्रयत्न । चेष्टा । उद्योग । श्रमसमोहा उद्योग । प्रयत्न । चेष्टा । कोशिशईहा चेष्टायत्न नैयायिकों के अनुसार रूप आदि २४ गुणों के अंतर्गत एक गुण जो तीन प्रकार क…पौरुष पुरुष का भाव । पुरुषत्व । पुंसत्वचेष्टा शरीर के अंगों की वह गति या अवस्था जिससे मन का भाव या विचार प्रकट हो । …जिगीषा जय की इच्छा । विजय प्राप्त करने की कामनापराक्रम बल । शक्ति । सामर्थ्यव्यवसाय वह कार्य जिसके द्वारा किसी की जीविका का निर्वाह होता हो । जीविका । जैस…प्रतियत्न लालच । प्राप्ति या लाभ की इच्छाप्रयुक्ति प्रयोजन । लक्ष्य । उद्देश्यउद्यति तैयारीप्रहाण परित्यागसन्नाह कवच । बकतरसमारंभ अच्छी तरह आरंभ होनाव्यापृति व्यवसाय । व्यापाररोजागार जीविका या धनसंचय करने के लिये हाथ में लिया हुआ काम जिसमें कोई बराबर लग…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें