🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पौरुष
pauruṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाँहें ऊपर उठाए खड़े मनुष्य की ऊँचाई का माप (2.6.88)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौरुष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुरुष का भाव । पुरुषत्व । पुंसत्व ।
२. पुरुष का कर्म । पुरुषार्थ ।
३. बलवीर्य । पराक्रम । साहस । मरदानगी ।
४. उद्योग । उद्यम । कर्मण्यता । जैसे,—अपने पौरुष का भरोसा रखो, दूसरे की कमाई पर न रहो ।
५. गहराई या ऊँचाई की एक माप । पुरसा ।
६. उतना बोझ जितना एक आदमी उठा सके ।
७. पुरुष की लिंगेंद्रिय (को॰) ।
८. शुक्र । वीर्य (को॰) ।
९. सूर्य घड़ी (को॰) ।
पौरुष २ वि॰ पुरुष संबंधी । पुरुष का पूजा करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पौरुष mf(ई)n. (fr. पुरुष) manly, human, ŚBr.; MBh. &c.
belonging or sacred to Puruṣa, RPrāt.; Mn.; MBh. &c.
= पुरुष-द्वयस, -दघ्न or -मात्र, Pāṇ. v, 2, 37; 38
पौरुष m. a weight or load which can be carried by one man, Mn. viii, 404 (Kull.)
N. of a Rākṣasa, VP. (v.l. पौरुषेय)
पौरुष n. manhood, virility (opp. to स्त्रीत्व), R.
manliness, manly strength or courage or deed, valour, heroism, MBh.; Kāv. &c.
force (opp. to बुद्धि, ‘intellect’), Kathās.
a man's length, VarBṛS.
a generation, ĀśvŚr.; MārkP.
semen virile, L.
the penis, Suśr.
a sun-dial, L.
2. पौरुष Vṛddhi form of पुरुष in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (651,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौरुष a. (षी f.) [पुरुष-अण्] 1 Relating to a man or man in general, human. --2 Manly, virile. --3 Sacred to Puruṣa. --षः A weight which can be carried by one man. --षी A woman. --षं 1 Human action, man's work, exer tion, effort; धिग्धिग्वृथा पौरुषं Bh. 2. 38; दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या Pt. 1. 361; 2. 81. --2 (a) Heroism, prowess, valour, manliness, courage; पौरुषभूषणः R. 15. 28; 8. 28. (b) Strength, power, vigour. --3 Virility; Bg. 7. 8. --4 Semen virile. --5 Penis. --6 The full height of a man, the height to which he reaches with both arms elevated and the fingers extended. --7 Sundial.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0722-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौरुष न० पुरुषस्य भावः कर्म वा युवा० अण् । १ पुरुषत्वे २ विक्रमे ३ उद्यमे च । पुरुषस्येदम् अण् । ४ ऊर्द्ध्वविस्तृ- तवाहुपाणिकमनुष्यपरिमाणे अमरः । “जवेऽपि माने- ऽपि च पौरुषाधिकम्” नैष० । स्वार्थे अण् । ४ पुरु- षशब्दार्थे शत० ब्रा० १४ । ७ । १ । १२ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4423,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौरुषं, क्ली, (पुरुष + अण् ।) पुरुषस्य भावः । पुरुषस्य कर्म्म । पुरुषस्य तेजः । इति मेदिनी ॥ “क्लीवा हि दैवमेवैकं प्रशंसन्ति न पौरुषम् । दैवं पुरुषकारेण घ्नन्ति शूराः सदोद्यमाः ॥” इत्यग्निपुराणम् ॥ “उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- र्दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥” इति हितोपदेशः ॥
पौरुषं, त्रि, (पुरुष + अण् ।) ऊर्द्ध्वविस्तृतदोः- पाणिनृमाणम् । पुरुषपरिमाणम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २२२ ॥ (पुरुषवाह्यः । यथा, मनुः । ८ । ४०४ । “पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषोऽर्द्धपणं तरे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-239-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पौरुष" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें