🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:22:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पौरुषेय
pauruṣeya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौरुषेय १ वि॰ [सं॰]
१. पुरुष संबंधी । पुरुष का ।
२. पुरुषकृत । आदमी का किया हुआ ।
३. आध्यात्मिक ।
पौरुषेय २ संज्ञा पुं॰
१. पुरुष का विकार ।
२. पुरुष का समूह । जन- समुदाय ।
३. पुरुष का कर्म । मनुष्य का काम ।
४. रोज की मजदूरी या काम करनेवाला मजदूर ।
५. पुरुषहत्या । पुरुषवध (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौरुषेय mf(ई)n. relating to or derived from or made by man, human, RV.; VS.; AV.; Br.; MBh.
coming from the soul, spiritual, Kap., Sch.
पौरुषेय m. a hireling, day-labourer, SaddhP.
= समूह, वध or पुरुषस्य पदान्तरम् (?), L.
N. of a Rākṣasa, BhP.
पौरुषेय n. human action, the work of man, AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (651,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौरुषेय a. (यी f.) [पुरुष-ठञ्] 1 Derived from or belonging to man, human, incidental to man; made, established or propounded by man; as in अपौरुषेया वै वेदाः. --2 Manly, virile. --3 Spiritual. --यः 1 Manslaughter (पुरुषवध). --2 A crowd of men. --3 A day labourer, hireling. --4 Human action, man's work. --5 Law as affecting persons. --यं Human work, action of man.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0722-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौरुषेय पु० पुरुषस्य बधादि “पुरुषाद्बधविकारसमूहतेन कृतेषु” पा० ठञ् । पुरुषस्य १ बधे २ विकारे ३ समूहे ४ तेन कृते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4424,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौरुषेयः, पुं, (पुरुष + “सर्व्वपुरुषाभ्यां णढञौ ।” ५ । १ । १० । इत्यत्र “पुरुषाद्वधविकारसमूह- तेन कृतेषु” एष्वर्थेषु ढञ् ।) समूहः । (यथा, माघः । २ । ४ । “एकाकिनोऽपि परितः पौरुषेयवृता इव ॥”) वधः । पुरुषस्य पदान्तरम् । इति मेदिनी ॥
पौरुषेयः, त्रि, (पुरुष + ढञ् ।) पुरुषकृतः । पुरुषविकारः । इति मेदिनी ॥ (पुरुषसम्ब- न्धिनि । यथा, ऋग्वेदे । १० । ८७ । १६ । “यः पौरुषेयेण क्रविषा समंक्ते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-239-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें