🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:27:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उद्योग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उद्योग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उद्योग

अर्थ: प्रयत्न, चेष्टा, काम-धंधा

व्युत्पत्ति: उद्+युज्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उद्योग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उद्योग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउद्योगःउद्योगौउद्योगाः
द्वितीयाउद्योगम्उद्योगौउद्योगान्
तृतीयाउद्योगेनउद्योगाभ्याम्उद्योगैः
चतुर्थीउद्योगायउद्योगाभ्याम्उद्योगेभ्यः
पञ्चमीउद्योगात् / उद्योगाद्उद्योगाभ्याम्उद्योगेभ्यः
षष्ठीउद्योगस्यउद्योगयोःउद्योगानाम्
सप्तमीउद्योगेउद्योगयोःउद्योगेषु
सम्बोधनहे उद्योगहे उद्योगौहे उद्योगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उद्योग
उद्योग
udyoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्योग संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उद्योगी, उद्यृक्त]
१. प्रयन्त । प्रयास । कोशिश । मिहनत ।
२. उद्यम । कामधंधा । यौ॰—उद्योगधंधा = उत्पादक का कार्य । उत्पादन का काम । उद्योगपति = अनेक उद्योगों का स्वामी । कारखानें का मालिक । उद्योगश्ताला = उद्योग का स्थान । कारखाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-योग m. the act of undertaking anything, exertion, perseverance, strenuous and continuous endeavour
active preparation, Yājñ.; Kathās.; Hit. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (191,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्योगः 1 Effort, exertion, industry; तद्दैवमिति संचिंत्य त्यजेन्नोद्योगमात्मनः Pt. 2. 140; उद्योगः खलु कर्तव्यः फलं मार्जारवत् भवेत् ।. --2 Work, duty, office; तुल्योद्योगस्तव दिनकृतश्चाधिकारो मतो नः V. 2. 1. --3 Perseverance, diligence. --Comp. --पर्वन् n. title of the 5th book of the Mahābhārata.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0310-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्योग पु० न० उद् + युज--घञ् अर्द्वर्चादि । १ उद्यमे कर्म्म- करणार्थं प्रयासभेदे “उद्योगादनिवृत्तस्य सुसहायस्य धीमतः । छायेवानुगता तस्य नित्यं श्रीः सहचारिणी” नीति० । “शब्दादिविषयोद्योगकर्म्मण मनसा गिरा” या० स्मृतिः । “उद्योगंसर्व्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह” देवीमा० । भीजसेनवत् उत्तरपदलोपे २ उद्योगपर्व्वणि च । “उद्योगः सैन्यनिर्याणं श्वेतीपाख्यानमेव च” भा० आ० १ अ० “उद्योगे भरतश्रेष्ठः मर्व्वकामगुणान्वितम् । भोजनं भोजयेद्विप्रान् गन्धमाल्यैरलङ्कृतान्” भा० स्वर्गा० ६ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1184,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्योगः, पुं, (उत् + युज + घञ् ।) यत्नः । चेष्टा । तत्पर्य्यायः । उत्साहः २ अध्यवसायः ३ उद्यमः ४ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मार्कण्डेये ८८ । २ । “उद्योगः सर्व्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह” । “उद्योगादनिवृत्तस्य सुसहायस्य धीमतः” । छायेवानुगता तस्य नित्यं श्रीः सहचारिणी” ॥ इति नीतिवाक्यम् । महाभारतस्य उद्योगपर्ब्ब । यथा, महाभारते १ । १ । ६३ । “उद्योगः सैन्यनिर्य्याणं श्वेतोपाख्यानमेवच” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-242-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्योग" आता है (23)
गुरण प्रयत्न । चेष्टा । उद्योगगोरण अध्यवसाय । उद्योगउद्यम प्रयास । प्रयत्न । उद्योग । मेहनतगूरण प्रयत्न । उद्योगप्रयास प्रयत्न । उद्योग । कोशिशपुरुषकार पुरुषार्थ । उद्योग । पौरुषकोशिश प्रयत्न । चेष्टा । उद्योग । श्रमसमोहा उद्योग । प्रयत्न । चेष्टा । कोशिशईहा चेष्टायत्न नैयायिकों के अनुसार रूप आदि २४ गुणों के अंतर्गत एक गुण जो तीन प्रकार क…पौरुष पुरुष का भाव । पुरुषत्व । पुंसत्वचेष्टा शरीर के अंगों की वह गति या अवस्था जिससे मन का भाव या विचार प्रकट हो । …जिगीषा जय की इच्छा । विजय प्राप्त करने की कामनापराक्रम बल । शक्ति । सामर्थ्यव्यवसाय वह कार्य जिसके द्वारा किसी की जीविका का निर्वाह होता हो । जीविका । जैस…प्रतियत्न लालच । प्राप्ति या लाभ की इच्छाप्रयुक्ति प्रयोजन । लक्ष्य । उद्देश्यउद्यति तैयारीप्रहाण परित्यागसन्नाह कवच । बकतरसमारंभ अच्छी तरह आरंभ होनाव्यापृति व्यवसाय । व्यापाररोजागार जीविका या धनसंचय करने के लिये हाथ में लिया हुआ काम जिसमें कोई बराबर लग…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उद्योगउद्योग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उद्योग 📚 ➤ प्रयत्न, चेष्टा, काम-धंधा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उद्योग 📚प्रयन्त । प्रयास । कोशिश । मिहनत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उद्योग: उद्+युज्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें