🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:33:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्दान
uddāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाँधना (2.8.26) बन्धन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्दान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बंधन । बाँधना ।
२. उद्यम ।
३. बड़वानल ।
४. चूल्हा ।
५. लग्न ।
६. मध्य । कमर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-दान n. the act of binding on, fastening together, stringing, MBh.
taming, subduing, L.
the middle, waist, L.
a fireplace, L.
submarine fire, L.
entrance of the sun into the sign of the zodiac, L.
contents, L.
tax, duty, L.
उद्-दान m. N. of a man, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (188,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्दानं [दो बंधने ल्युट्] 1 Binding, confinement; उद्दाने क्रियमाणे तु मत्स्यानां तत्र रज्जुभिः Mb. --2 Taming, subduing. --3 The middle, the waist. --4 A fireplace. --5 The submarine fire. --6 Entrance of the sun into a zodiacal sign.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0307-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्दान न० उद + दो--भावे ल्युट् । १ बन्धने अमरः “उद्दाने क्रियमाणे तु मत्स्यानां तत्र रज्जुभिः” भा० शा० १३७ अ० २ उद्यमे ३ चूल्ल्यां ४ बाडवानले ५ मध्ये ६ लग्ने च पु० विश्वः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1174,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्दानं, क्ली, (उत् + दो + ल्युट् ।) बन्धनम् । इत्य- मरः ॥ (यथा, महाभारते । शान्तिपर्ब्बणि । “उद्दाने क्रियामाणे तु मत्स्यानां तत्र रज्जुभिः” ।) उद्दमः । चुल्ली । वाडवाग्निः । मध्यः । लग्नः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-240-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें