🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:49:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धीरता
dhīratā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धीरता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चित्त की स्थिरता । मन की दृढ़ता । धैर्य ।
२. स्थिरता ।
३. संतोष । सब्र ।
४. चतुराई (को॰) ।
५. पांडित्य । बुद्धिमत्ता (को॰) ।
६. गंभीरता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धीर—ता f. wisdom, discretion, Cāṇ.
2. धीर—ता f. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (517,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धीरता 1 Fortitude, courage, strength of mind; विपत्तौ च महाल्ँलोके धीरतामनुगच्छति H. 3. 44; V. 2. --2 Suppression of jealousy &c. --3 Gravity, solemnity (as shown by silence &c.); प्रत्यादेशान्न खलु भवतो धीरतां कल्पयामि Me. 114. --4 Steadiness, firmness. --5 Wisdom, cleverness. --6 Refusal. (For other meanings see धैर्य).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0598-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धीरता स्त्री धीरस्य भावः । १ अचाञ्चल्ये २ धैर्य्ये ३ पाण्डित्येच “सहजामप्यपहाय धीरताम्” रघुः । “प्रत्यादेशान्न खलु भवतो धीरतां तर्कयामि” मेघ० । त्वधीरत्व तत्रार्थे न० तच्च नायकयोर्गुणभेदे । “प्रागल्भ्यौदार्य्यमाधुर्य्यं शोभा धीरत्वकान्तयः । दीप्तिश्चायत्नजाभावहावहेलाः स्त्रियो- ऽङ्गजाः । अलङ्कारास्तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः । [] शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्य्यञ्च प्रगल्भता । औ- दार्य्यं धैर्य्यमित्येते सप्तैव स्युरयत्नजाः । पूर्वे भावादयो धैर्य्यान्ता दश नायकानामपि सम्भवन्ति किन्तु सर्वेऽ- प्यमी नायिकाश्रिता एव विच्छित्तिविशेषं पुष्णन्ति” तल्लक्षणमुदाहरण च तत्रैव । “मुक्तात्मश्लाघना धैर्य्यं मनोवृत्तिरचञ्चला । यथा “ज्वलतु गगने रात्रौ रात्राव खण्डकलः शशी दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यति । मम तु दयितः श्लाघ्यस्तातो जनन्यमला- न्वया कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3893-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "धीरता" आता है (20)
धैर्य धीरता । चित्त की स्थिरता । संकट, बाधा, कठिनाई या विपत्ति आदि उपस्थित ह…सहित्र सहन करने की क्षमता । धीरता । धैर्यअक्षोभ क्षोभ का अभाव । अनुद्वेग । शांति । दृढ़ता । धीरता । स्थिरताअसंभ्रम हड़बडी या अधीरता का अभाव । धीरतादिधि धीरता । धैर्यधीरत्व धीर होने का भाव । धीरतासमवृत्ति मनःस्थैर्य । धीरताअलोलिक पु संज्ञा पु॰ अचंचलता । धीरता । स्थिरताशि शिवधृति धारण । धरने या पकड़ने की क्रियागांभीर्य गहराई । गंभीरताप्रागल्भ्य प्रगल्भता । वीरतासंस्थिति खड़े होने की क्रिया या भावसंस्तंभ गति का सहसा रोध । एकबारगी रुकावटस्थिरता स्थिर होने का भाव । ठहराव । निश्च- लतातीहा † ^१ संज्ञा पुं॰थिरता पु संज्ञा स्त्री॰थ्यावस † संज्ञा पु॰अचंचलता स्थिरता । ठहरावसहनशीलता सहनशील होने का भाव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें