🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अयोग
ayoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अयोग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. योग का अभाव ।
२. अपशस्त योगयुक्त काल । वह काल जिसमें फलित ज्योतिष के अनुसार दुष्ट ग्रह नक्षत्रादि का मेल हो ।
३. कुसमय । कुकाल ।
४. कठिनाई । संकट ।
५. वह वाक्य जिसका अर्थ सुगमता से न लगे । कूट ।
६. अप्राप्ति ।
७. असंभव ।
८. अलगाव [को॰] ।
९. अनुपयुक्तता [को॰] ।
१०. तीव्र प्रयत्न । जोरदार कोशिश [को॰] ।
११. विधुर ।
१२. हयौड़ा [को॰] ।
१३. किसी वस्तु को न चाहना । नापसंदगी [को॰] ।
अयोग २ वि॰ [सं॰]
१. अप्रशस्त । बुरा ।
२. असंबद्ध [को॰] ।
३. जोरदार कोशिश करनेवाला [को॰] ।
अयोग ३ वि॰ [सं॰ अयोग्य] अयोग्य । अनुचित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयो—ग mfn. relating to iron, Nalac.
1. अ-योग m. separation, disjunction
separation from a lover, Daśar.
unfitness, unsuitableness, nonconformity, Kāvyād.
impossibility Comm. on Kum. iii, 14
inefficacy of a remedy, Suśr.
medical treatment counter to the symptoms, non-application or mis-application of remedies, Suśr.
vigorous effort, exertion, L.
inauspicious conjunction of planets, L.
N. of a certain conjunction of planets.
2. अयोग m. [NBD.] = अयोगव, MBh. xii.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1316,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयोग a. 1 Unconnected with. --2 Indistinctly connected. --3 Making vigorous efforts. --गः 1 Separation, disjunction, interval. --2 Unfitness, impropriety, incongruity. --3 An improper conjunction. --4 Inefficacy of a remedy or medicine (as of a purgative or emetic). --5 Strong or vigorous effort. --6 Medical treatment against the symptoms. --7 Non-application or misapplication of remedies. --8 A sort of disease (cured by prescribing emetics). --9 A widower; absent lover or husband (विधुर). --10 A hammer (for अयोग्र, अयोघन). --11 Dislike. --12 A conjunction of two planets (also inauspicious). --Comp. --वाहः a term for अनुस्वार, विसर्जनीय, उपध्मानीय, and जिह्वामूलीय as standing between vowels and consonants; अनुस्वारो विसर्गश्च ZकVपौ चैव पराश्रितौ । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः ।.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0158-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयोग पु० युज्--घञ् अभावे न० त० । १ योगाभावे, अप्रा- शस्त्ये न० त० । ज्योतिषोक्ते तिथिवारादीनां दुष्टे २ योगे “अयोगः सिद्धियोगश्च द्वावेतौ भवतोयदि । अयोगोहन्यते तत्र सिद्धियोगः प्रवर्त्तते” इति राजमा० । “अयोगे सुयोगो ऽपि चेत् स्यात्तदानीमयोगं निहत्यैव सिद्धिं तनोति । परे लग्नशुद्ध्या कुयोगादिनाशं दिनार्द्धोत्तर विष्टि--पूर्व्वञ्च शस्तम्” “यत्र लग्नं विना” किञ्चित् क्रियते शुभसंज्ञकम् तत्र तेषामयोगानां प्रभावाज्जायते फलम्” इति च मुहू० चि० । न० ब० । ३ विधुरे, ४ कूटे, ५ कठिनोदये सुश्रुतोक्ते वमनापशमनीये ६ रोगभेदे च । “यत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मर्च्छा दाहश्च भवति तमयोगमित्याचक्षते तमाशु वमये- दिति” । “अयोगाहास्तु वक्ष्यामि व्यापदः सचिकित्सिताः । अनुष्णोऽल्पौषधी हीनो वस्तिनति प्रयोजितः विष्टम्भा- नशूलैशृ तमयोगं प्रचक्षते इति च सुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0346,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयोगः, पुं, (युज् + घञ्, नञ्समासः ।) विश्लेषः । विधुरः । कूटः । कठिनोद्यमः । इति मेदिनी ॥ वमनविरेचनादीनां प्रतिलोमप्रवृत्तिरल्पप्रवृ- त्तिर्व्वा । यथा, -- “योगः सम्यक्प्रवृत्तिः स्यादतियोगोऽतिवर्त्तनं । अयोगः प्रातिलोम्येन न चाल्पं वा प्रवर्त्तनं” ॥ इति वैद्यकं ॥ (“तत्रासात्म्येन्द्रियार्थसंयोगो- ऽयोगातियोगमिथ्यायोगादियुक्ता रूपरसादयः” ॥ इति माधवकरकृतरोगविनिश्चयग्रन्थे विजय- रक्षितः ॥ “त्रीण्यायतनानीति अर्थानां कर्म्मणः कालस्य चातियोगायोगमिथ्यायोगाः तत्रातिप्रभावतां दृश्यानामतिमात्रं दर्शनमतियोगः ॥ सर्व्वशो- ऽदर्शनमयोगः अतिसूक्ष्मातिश्लिष्टातिविप्रकृष्ट- रौद्रभैरवाद्भुतद्विष्टबीभत्सविकृतादिरूपदर्शनं । मिथ्यायोगः” ॥ इति चरकः ॥) योगो ध्यानं तदभावः । योगो भेषजं तदभावश्च ॥ (विच्छेदः । मिथः संरूढगाढानुरागयोर्नायकनायिकयोर्गुरु- जनपराधीनतया दैवगत्या वा विप्रकर्षादन्योन्याद- र्शनरूपदशाविशेषः, यदुक्तं दशरूपादर्शे । “तत्रायोगोऽनुरागेऽपि नवयोरेकचित्तयोः । पारतन्त्र्येण दैवाद्वा विप्रकर्षादसङ्गमः” ॥ अयञ्च पूर्व्वराग इत्युच्यते । यदुक्तं दर्पणकारैः । “श्रवणाद्दर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः । दशाविशेषो योऽप्राप्तौ पूर्व्वरागः स उच्यते” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-092-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें