🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:11:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बाधा
bādhā
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाधा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. विघ्न । रुकवट । रोक । अड़चन । उ॰— द्विज भोजन मख होम सराघा । सब के जाइ करहु तुम बाधा ।— तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—आना ।—करना ।—होना । मुहा॰—बाधा करना, ड़ालना या देना=रुकावट खड़ी करना । विघ्न उपस्थित करना । बाधा पड़ना=रुकावट खड़ी होना । विघ्न उपस्थित होना । वाधा पहुँचना=दे॰ 'बाधा पड़ना' ।
२. संकट । कष्ट । दुःख । पीड़ा । उ॰— (क) छुधा व्याधि बाधा भइ भारी । वेदन नहिं जानै महतारी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) मेरी भव बाधा हरौ राधा नागरि सोइ । जा तन की झाँई परे स्याम हरित दुति होइ ।—बिहारी (शब्द॰) ।
३. भय । डर । आशंका । उ॰—(क) मारेसि निसिचर केहि अपराधा । कहु सठ तोहि न प्रान कै बाधा ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) आजु ही प्रात इक चरित देख्यों नयों तबहि ते मोहि यह भई बाधा ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाधः --धा [बाध्-भावे घञ्] 1 Pain, suffering, affliction, torment; रजन्या सह जृंभते मदनबाधा V. 3. --2 Disturbance, molestation, annoyance; इति भ्रमरबाधां निरूपयति Ś. 1. --3 Harm, injury, damage, hurt; चरणस्य बाधा M. 4; Y. 2. 156. --4 Danger, peril. --5 Resistance, opposition. --6 An objection. --7 Contradiction, refutation. --8 Suspension, annulment. --9 A flaw in a syllogism, one of the five forms of हेत्वाभास or fallacious middle term; see बधित below. --10 Violation, infraction. --धा Refutation. --Comp. --अपवादः denial of an exception.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0794-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाधा स्त्री बाध--भावे १ अपीडायां २ निषेधे ३ प्रतिबन्धे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4570,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)धा, स्त्री, (बाध + टाप् ।) पीडा । इत्यमरः । १ । ९ । ३ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । २२ । ३ । “दुर्व्वृत्ताः सन्ति शतशो दानवाः पापयोनयः । तेभ्यो न स्यात् यथा बाधा मुनीनां त्वं तथा कुरु ॥”) निषेधः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-419-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बाधा" आता है (60)
बाध बाधा । रुकावट । अड़वनधैर्य धीरता । चित्त की स्थिरता । संकट, बाधा, कठिनाई या विपत्ति आदि उपस्थित ह…विघ्न किसी काम के बीच में पड़नेवाला अड़चन । रुकावट । बाधा । व्याधात । अंतराय…संबाध बाधा । अड़चन । कठिनताअंतराय विघ्न । बाधा । अड़चनअनुरोध रुकावट । बाधाविष्टंभ बाधा । रुकावटव्याघात विघ्न । खलबल । बाधा । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।—होनाप्रत्यूह विघ्न । बाधापरिबाधा पीडा । कष्ट । बाधा । भ्रम । श्रांति । मिहनतनिगृहीति बाधा । रोकपर्यवरोध बाधा । विघ्नप्रतिबाधन विघ्न । बाधाप्रतिच्छेद बाधा । रुकावट । विरोधअटक रोक । रुकावट । अड़- चन । विघ्न । बाधा । उलझनआरोध अवरोध । बाधा । घेराबाधकता बाधाखलल रोक । अवरोध । रुकावट । बाधा । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़नाववज † संज्ञा पुं॰ विघ्न । बाधाआसेब भूत प्रेत की बाधा । क्रि॰ प्र॰—उतरना । —उतरना । —लगना । — होनाऔंहर † संज्ञा स्त्री॰ अटकाव । रूकावट । बाधा । विघ्नहर्ज काम में रुकावट । बाधा । अड़चन । जैसे,— नौकर के न रहने बड़ा हर्ज हो रहा…अटकाव रोक । रुकावट । प्रतिबंध । अड़चन । बाधा । विघ्नअडंचन रुकावट । अंडस । बाधा । आपत्ति । कठिनाई । दिक्कतईति खेति को हानी पहुँचानेवाला उपद्रव । ये छह प्रकार के हैं—(क) अतिवृष्टि ।…हेठ † ^१ वि॰कंटक काँटामंथर बाल का गुच्छानिषेध वर्जन । मनाही । न करने का आदेशविघात आघात । प्रहार । चोटव्याज मन में कोई और बात रखकर ऊपर से कुछ और करना या कहना । कपट । छल । धोखा । …संरोध रोक । छेंक । रुकावटअतिपात अतिक्रम । अव्यवस्था । गड़वड़ीविनायक गणों के नायक, गणेशविमर्द चूर्ण करना । पीसनाविरोधन विरोध करना । बैर करनाअवग्रहण अनादर । अवमान । अपमानअवग्राह संबंधीविच्छेद । अलगावविष्कंभ फलित ज्योतिष के अनुसार सत्ताईस योगों में से पहला योग । विशेष—आरंभ के प…प्रतिबंध रोक । रुकवट । अटकावप्रतिरोध विरोधव्यतिक्रम क्रम में होनेवाला विपर्यय । सिलसिले में होनेवाला उलटफेरविलोप किसी वस्तु को लेकर भाग जाने की क्रियासंवार आच्छादन । ढाँकना । छिपानाअनुवेध छेदन करना । बेधनाअभ्याघात आधात । आक्रमणप्रतिघात वह आघात जो किसी दूसरे के आघात करने पर किया जायप्रतीघात वह आघात जो किसी के आघात करने पर होप्रतिघातन जान से मार डालना । प्राणघात । हत्याप्रत्यनीक कविता का वह अर्थालंकार जिसमें किसी के पक्ष में रहनेवाले या संबंधी के प…संप्रतिरोधक पूर्णत: अवरोध, रोक या बंधनअपच्छेद काट देना । अलग विलग कर देनाविनिग्रह नियम । बंधेज । प्रतिबंधव्याक्षेप बिलंब । देरसुसंकट दुष्कर कार्य । कठिन कामविष्कंध वह जो गति को रोकता होगरह † संज्ञा पुं॰शिक पक्ष । ओर । तरफउलझन अटकाव । फँसान । गिरह । गाँठफतूर विकार । दोष । क्रि॰ प्र॰—आना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें