🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:20:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बाध
bādha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाधा । रुकावट । अड़वन ।
२. पीड़ा । कष्ट ।
३. कठिनता । मुश्किल ।
४. अर्थ की असंगति । मानी का ठीक न बैठना । व्याघात । जैसे,—जहाँ वाच्यार्थ लेने से अर्थ में बाधा पड़ती है वहाँ लक्षणा से अर्थ निकाला जाता है ।
५. न्याय में वह पक्ष जिसमें साध्य का अभाव सा हो ।
६. विरोध । खिलाफत (को॰) ।
७. खडन (को॰) ।
बाध † २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बद्ध] [स्त्री॰ बाधी] मूँज की रस्सी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. बाध m. a harasser, tormentor, Hariv.
annoyance, molestation, affliction, obstacle, distress, pain, trouble, RV. &c. &c.
(also आ, f.; cf. Vām. v, 2, 44) injury, detriment, hurt, damage, MBh.; Kāv. &c.
danger, jeopardy (see प्राण-)
exclusion from (comp.), Pañcat.
suspension, annulment (of a rule &c.), Sāh.; Pāṇ., Sch. &c.
a contradiction, objection, absurdity, the being excluded by superior proof (in log., one of the 5 forms of fallacious middle term), Kap.; Bhāṣāp. &c.
2. बाध m. (prob.) urging, impulse (Naigh. ii, 9 = बल, Sāy. = बाधक, बाधन), RV. vi, 11, 5; i, 61, 2; 132, 5 (?).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (728,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाधः --धा [बाध्-भावे घञ्] 1 Pain, suffering, affliction, torment; रजन्या सह जृंभते मदनबाधा V. 3. --2 Disturbance, molestation, annoyance; इति भ्रमरबाधां निरूपयति Ś. 1. --3 Harm, injury, damage, hurt; चरणस्य बाधा M. 4; Y. 2. 156. --4 Danger, peril. --5 Resistance, opposition. --6 An objection. --7 Contradiction, refutation. --8 Suspension, annulment. --9 A flaw in a syllogism, one of the five forms of हेत्वाभास or fallacious middle term; see बधित below. --10 Violation, infraction. --धा Refutation. --Comp. --अपवादः denial of an exception.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0794-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाध विहतौ भ्वादि० आत्म० सक० सेट् । बाधते अबालिष्ट । ऋदित् चङि न ह्रस्वः अबबाधत् त ।
बाध पु० बाध भावे--घञ् । १ प्रतिरोधे । २ प्रतिबन्धे, पीडने, ३ उपद्रवे च । न्यायमते ४ स्वाभाववत्पदार्थे यथा बह्यनु- मितौ बह्ण्यभाववान् द्रुदो बाधः । “साध्याभाववत्त्वप्रमा- विषयमपक्षत्वम्” तल्लक्षणम् । ५ हेतुदोषभेदे अनुचिन्ता० बाध--कर्त्तरि अच् । ३ प्रतिबन्धके त्रि० ।
वा(बा)ध विघाते भ्वा० आत्म० सक० सेट् । वा(बा)धते आवा- (बा)पिष्ट । चङि न ह्रस्वः ।
वा(बा)ध पु० वा(वा)ध--घञ् । १ प्रतिरोधे २ प्रतिबन्धे न्या- योक्ते स्वाभावबत्त्वेन ज्ञाने ४ हेत्वाभासभेदे । भावे अ । वा(बा)धाप्यत्र २ पीडायाञ्च स्त्री अमरः ल्युट् । वा- (बा)धनमप्यत्रार्थे न० शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4570,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)ध, ऋ ङ विहतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) ऋ, अवबाधत् । ङ, बाधते । ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बबाधे । इति रघुः ॥ २ । १४ ॥ इति दुर्गादासः ॥
बा(वा)धः, पुं, (बाधनमिति । बाध + भावे घञ् ।) प्रतिबन्धकः । व्याघातः । (यथा, ऋग्वेदे । ६ । ५१ । ४ । “यदीमर्भे महति वा हितासो बाधे मरुतो- अह्वाम देवान् ॥”) न्यायमते साध्याभाववत्पक्षः । यथा । ह्रदो वह्निमान् । इति सामान्यनिरुक्ति- गादाधरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-418-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
बाधकबाधकताबाधकत्वबाधकमयबाधचिन्तामणिबाधताबाधनबाधनाबाधनीयबाधपूर्वपक्षग्रन्थक्रोडबाधपूर्वपक्षग्रन्थटीकाबाधपूर्वपक्षग्रन्थप्रकाशबाधपूर्वपक्षग्रन्थविवेचनबाधपूर्वपक्षग्रन्थानुगमबाधबुद्धिप्रतिबन्धकताविचारबाधबुद्धिप्रतिबध्यतावादबाधबुद्धिप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभाववादबाधबुद्धिवादबाधबुद्धिवादार्थबाधबुद्धिविचारबाधयिताबाधयितृबाधयित्रीबाधरहस्यबाधवादबाधविचारबाधविभाजकबाधसिद्धान्तग्रन्थक्रोडबाधसिद्धान्तग्रन्थटीकाबाधसिद्धान्तग्रन्थप्रकाशबाधसिद्धान्तग्रन्थविवेचनबाधसिद्धान्तग्रन्थानुगमबाधाबाधान्तबाधाहरबाधितबाधितत्वबाधितव्यबाधिताबाधितृ
🔁 जिनके अर्थ में "बाध" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें