🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:36:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बाध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बाध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बाध

अर्थ: पीडा, यातना, कष्ट, सन्ताप

व्युत्पत्ति: बाध् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बाध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बाध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बाध् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बाध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाधःबाधौबाधाः
द्वितीयाबाधम्बाधौबाधान्
तृतीयाबाधेनबाधाभ्याम्बाधैः
चतुर्थीबाधायबाधाभ्याम्बाधेभ्यः
पञ्चमीबाधात् / बाधाद्बाधाभ्याम्बाधेभ्यः
षष्ठीबाधस्यबाधयोःबाधानाम्
सप्तमीबाधेबाधयोःबाधेषु
सम्बोधनहे बाधहे बाधौहे बाधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बाध
बाध
bādha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाधा । रुकावट । अड़वन ।
२. पीड़ा । कष्ट ।
३. कठिनता । मुश्किल ।
४. अर्थ की असंगति । मानी का ठीक न बैठना । व्याघात । जैसे,—जहाँ वाच्यार्थ लेने से अर्थ में बाधा पड़ती है वहाँ लक्षणा से अर्थ निकाला जाता है ।
५. न्याय में वह पक्ष जिसमें साध्य का अभाव सा हो ।
६. विरोध । खिलाफत (को॰) ।
७. खडन (को॰) ।
बाध † २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बद्ध] [स्त्री॰ बाधी] मूँज की रस्सी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. बाध m. a harasser, tormentor, Hariv.
annoyance, molestation, affliction, obstacle, distress, pain, trouble, RV. &c. &c.
(also आ, f.; cf. Vām. v, 2, 44) injury, detriment, hurt, damage, MBh.; Kāv. &c.
danger, jeopardy (see प्राण-)
exclusion from (comp.), Pañcat.
suspension, annulment (of a rule &c.), Sāh.; Pāṇ., Sch. &c.
a contradiction, objection, absurdity, the being excluded by superior proof (in log., one of the 5 forms of fallacious middle term), Kap.; Bhāṣāp. &c.
2. बाध m. (prob.) urging, impulse (Naigh. ii, 9 = बल, Sāy. = बाधक, बाधन), RV. vi, 11, 5; i, 61, 2; 132, 5 (?).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (728,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाधः --धा [बाध्-भावे घञ्] 1 Pain, suffering, affliction, torment; रजन्या सह जृंभते मदनबाधा V. 3. --2 Disturbance, molestation, annoyance; इति भ्रमरबाधां निरूपयति Ś. 1. --3 Harm, injury, damage, hurt; चरणस्य बाधा M. 4; Y. 2. 156. --4 Danger, peril. --5 Resistance, opposition. --6 An objection. --7 Contradiction, refutation. --8 Suspension, annulment. --9 A flaw in a syllogism, one of the five forms of हेत्वाभास or fallacious middle term; see बधित below. --10 Violation, infraction. --धा Refutation. --Comp. --अपवादः denial of an exception.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0794-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाध विहतौ भ्वादि० आत्म० सक० सेट् । बाधते अबालिष्ट । ऋदित् चङि न ह्रस्वः अबबाधत् त ।
बाध पु० बाध भावे--घञ् । १ प्रतिरोधे । २ प्रतिबन्धे, पीडने, ३ उपद्रवे च । न्यायमते ४ स्वाभाववत्पदार्थे यथा बह्यनु- मितौ बह्ण्यभाववान् द्रुदो बाधः । “साध्याभाववत्त्वप्रमा- विषयमपक्षत्वम्” तल्लक्षणम् । ५ हेतुदोषभेदे अनुचिन्ता० बाध--कर्त्तरि अच् । ३ प्रतिबन्धके त्रि० ।
वा(बा)ध विघाते भ्वा० आत्म० सक० सेट् । वा(बा)धते आवा- (बा)पिष्ट । चङि न ह्रस्वः ।
वा(बा)ध पु० वा(वा)ध--घञ् । १ प्रतिरोधे २ प्रतिबन्धे न्या- योक्ते स्वाभावबत्त्वेन ज्ञाने ४ हेत्वाभासभेदे । भावे अ । वा(बा)धाप्यत्र २ पीडायाञ्च स्त्री अमरः ल्युट् । वा- (बा)धनमप्यत्रार्थे न० शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4570,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)ध, ऋ ङ विहतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) ऋ, अवबाधत् । ङ, बाधते । ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बबाधे । इति रघुः ॥ २ । १४ ॥ इति दुर्गादासः ॥
बा(वा)धः, पुं, (बाधनमिति । बाध + भावे घञ् ।) प्रतिबन्धकः । व्याघातः । (यथा, ऋग्वेदे । ६ । ५१ । ४ । “यदीमर्भे महति वा हितासो बाधे मरुतो- अह्वाम देवान् ॥”) न्यायमते साध्याभाववत्पक्षः । यथा । ह्रदो वह्निमान् । इति सामान्यनिरुक्ति- गादाधरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-418-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
बाधकबाधकताबाधकत्वबाधकमयबाधचिन्तामणिबाधताबाधनबाधनाबाधनीयबाधपूर्वपक्षग्रन्थक्रोडबाधपूर्वपक्षग्रन्थटीकाबाधपूर्वपक्षग्रन्थप्रकाशबाधपूर्वपक्षग्रन्थविवेचनबाधपूर्वपक्षग्रन्थानुगमबाधबुद्धिप्रतिबन्धकताविचारबाधबुद्धिप्रतिबध्यतावादबाधबुद्धिप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभाववादबाधबुद्धिवादबाधबुद्धिवादार्थबाधबुद्धिविचारबाधयिताबाधयितृबाधयित्रीबाधरहस्यबाधवादबाधविचारबाधविभाजकबाधसिद्धान्तग्रन्थक्रोडबाधसिद्धान्तग्रन्थटीकाबाधसिद्धान्तग्रन्थप्रकाशबाधसिद्धान्तग्रन्थविवेचनबाधसिद्धान्तग्रन्थानुगमबाधाबाधान्तबाधाहरबाधितबाधितत्वबाधितव्यबाधिताबाधितृ
🔁 जिनके अर्थ में "बाध" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बाधबाध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: बाध् + अच्)
अन्य सम्भावना: बाध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: बाध् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बाध 📚 ➤ पीडा, यातना, कष्ट, सन्ताप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बाध 📚बाधा । रुकावट । अड़वन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बाध: बाध् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें