🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:23:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बाधक
bādhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाधक १ वि॰ [सं॰]
१. प्रतिबंधक । रुकावट डालनेवाला । रोकनेवाला । विघ्नकर्ता । उ॰— तो हम उनके बाधक क्यों हों ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २६८ ।
२. दुःखदायी । हानिकारक । हिंसक । मार ड़ालनेवाला । उ॰— बाधक बधिक बिलोकि पराहीं ।—मानस ।
बाधक २ संज्ञा पुं॰ स्त्रियों का एक रोग जिसमें उन्हें संतति नहीं होती या संतति होने में बड़ी पीड़ा या कठिनता होती है । विशेष— वैद्यक के अनुसार चार प्रकार के दोषों सें बाधक रोग होता है— रक्तमाद्री, यष्ठी, अंकुर और जलकुमार । रक्तमाद्री में कटि, नाभि, पेड़ू आदि में वेदना होती है और क्रेतु ठिक समय पर नहीं होता । यष्ठी बाधक में ऋतुकाल में आँखों, हथेलियों और योनि में जलन होती है, और रक्तस्राव लाल युक्त (झुग मिला) होता है तथा ऋतु, महीने में दो बार होता है । अंकुर बाधक में ऋतुकाल में उद्वेग रहता है, शरीर भारी रहता है । रक्तस्राव बहुत होता है । नाभि के नीचे शूल होता है तीन तीन चार चार महीने पर ऋतु होता है, हाथ पैर में जलन रहती है । जलकुमार में शरीर सूज जाता है, बहुत दिनों में ऋतु हुआ करता है, सो भी बहुत थोड़ा; गर्भ न रहने पर भी गर्भ या मालूम होता है । इन चारों बाधकों सले प्रायः गर्भ रहता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाधक mf(इका)n. oppressing, harassing, paining (see शत्रु-ब्˚)
opposing, hindering, injuring, prejudicing, MBh.; Pur. (-ता f.)
setting aside, suspending, annulling, Śaṃk.; Sarvad. (-त्व n.)
बाधक m. a partic. disease of women, L.
a kind of tree, Gobh.
बाधक mf(ई)n. belonging to or derived from the Bādhaka tree, ṢaḍvBr.; ŚrS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (728,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाधक a. (धिका f.) [बाध् ण्वुल्] 1 Troubling, tormenting, oppressing. --2 Vexing, annoying. --3 Annulling. --4 Suspending, contradicting, invalidating (as a rule &c.). --5 Hindering. --कः A particular disease of women (ऋतुकाले प्रजाजननशक्तिप्रतिरोधकः).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0794-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाधक त्रि० बाध--ण्वुल् । १ प्रतिबन्धके । २ स्त्रीणामृतुकाले प्रजाजननशक्तिप्रतिरोघके रोगभेदे पु० । स च रोगश्चतुर्विधस्तल्लक्षणं वैद्यके उक्तं यथा “व्यथा कट्यां तथा नाभेरधः पार्श्वे स्तनेऽपि च । रक्त- माद्रीप्रदोषेण जायते फलहीनता । माममेकं द्वयं वापि ऋतुयोगो भवेद्यदि । रक्तमाद्री १ प्रदोषेण फल- हीना तदा भवेत् । नेत्रे हस्ते भवेज्ज्वाला योनौ चैव विशेषतः । लालासंयुक्तरक्तञ्च षष्ठी बाधकयोगतः । जासैकेन भवेद् यत्र ऋतुस्नानद्वयं तथा । मलिना रक्त योनिः स्यात् षष्ठीबाधक योगतः । उद्वेगो गुरुतादेहे रक्तस्नावो भवेद् बहुः । नाभेरधो भवेत् शूलं चाङ्कुरः ३ स तु बाधकः । ऋतुहीना चतुर्मासं त्रिमालं वा भवेद् यदि । कृशाङ्गी करपादे च ज्वाला चाङ्कुरयोगतः । सशूला च सगर्भा च शुष्कदेहाल्परक्तिका । जलकुमा- रस्य ४ दोषेण जायते फलहीनता । या कृशाङ्गी भवेत् स्यूला बहुकालसूतुस्तथा । गुरुस्तनी स्वल्परक्ता जल- कुमारस्य दूषणात्” वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4570,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)धकः, पुं, (बा(वा)धते इति । बाध + ण्वुल् ।) स्त्रीरोगविशेषः । यथा, -- “रक्तमाद्री तथा षष्ठी चाङ्कुरो जलकुमारकः । चतुर्विधो बाधकः स्यात् स्त्रीणां मुनिविभाषितः ॥ तेषां स्वभावं वक्ष्यामि यथाशास्त्रं विधानतः । एतेषां पूजनं कार्य्यं जनैः सन्तानकाङ्क्षिभिः ॥ निःसारणं स्थापनञ्च बलिदानं जपस्तथा । कर्त्तव्यो गुरुवाक्येन यथाशास्त्रं विचक्षणैः ॥ चतुर्विधो बाधकस्तु जायते ऋतुकालतः ॥” तस्य लक्षणं यथा, -- “व्यथा कट्यां तथा नाभेरधः पार्श्वे स्तनेऽपि च । रक्तमाद्रीप्रदोषेण जायते फलहीनता ॥ मासमेकं द्बयं वापि ऋतुयोगो भवेद्यदि । रक्तमाद्रीप्रदोषेण फलहीना तदा भवेत् ॥” इति रक्तमाद्र्याः ॥ “नेत्रे हस्ते भवेज्ज्वाला योनौ चैव विशेषतः । लालासंयुतरक्तञ्च षष्ठीबाधकयोगतः ॥ मासैकेन भवेद्यस्या ऋतुस्नानद्बयं तथा । मलिना रक्तयोनिः स्यात् षष्ठीबाधकयोगतः ॥” इति षष्ठ्याः ॥ [] “उद्बेगो गुरुता देहे रक्तस्रावो भवेद्बहु । नाभेरधो भवेत् शूलं चाङ्कुरः स तु बाधकः ॥ ऋतुहीना चतुर्म्मासं त्रिमासं वा भवेद्यदि । कृशाङ्गी करपादे च ज्वाला चाङ्कुरयोगतः ॥” इति चाङ्कुरस्य ॥ “सशूला च सगर्भा च शुष्कदेहाल्परक्तिका । जलकुमारस्य दोषेण जायते फलहीनता ॥ या कृशाङ्गी भवेत् स्थूला बहुकालऋतुस्तथा । गुरुस्तनी स्वल्परक्ता जलकुमारस्य दूषणात् ॥” इति जलकुमारस्य ॥ इति वैद्यकम् ॥ बाधाजनके, त्रि ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ३४ । १६ । “घर्म्मो धर्म्मानुबन्धार्थो धर्म्मो नात्मार्थ- बाधकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-419-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बाधक" आता है (20)
प्रतिरोधक वह जो प्रतिरोध करे । रोकने या बाधा डालनेवाला । बाधकव्याघातक बाधक । विरोधीप्रतिबंधी बाधक । अवरोधकप्रतिबाधक बाधा करनेवाला । बाधक । रोकनेवालाविघातक विघ्न डालनेवाला । बाधकबाधी बाधा करनेवाला । बाधकमुखिल बाधक । हस्तक्षेप करनेवाला । खलल डालनेवालाउपहंता बिपरीत प्रभाववाला । बाधकबाधयिता वि॰ बाधा देनेवाला । बाधकप्रतिबाधि बाधक । बाधा डालनेवालाप्रतिहंता रोकनेवाला । बाधकउपरोधक रोकनेवाला । बाधा डालनेवालाअपवादक निंदक । अपवाद करनेवालाविष्कंभी शिव जी का एक नामखलल रोक । अवरोध । रुकावट । बाधा । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़नाआरिज कपोल । गालअकाजी पु वि॰ अकाज करनेवाला । हर्ज करनेवाला । कार्य की हानि करनेवाला । नुकसान…हारिज हानिकर । नुकसानदेहअपवादी निंदा करनेवाला । बुराई करनेवालाउपलेपी लीपने या पोतने का काम करनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें