🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:09:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निषेध
niṣedha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निषेध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वर्जन । मनाही । न करने का आदेश ।
२. बाधा । रुकावट ।
३. इनकार । अस्वीकार (को॰) ।
४. विधि का उलटा । विधि का विलोम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚षेध m. warding or keeping off, hindering, prevention, prohibition, Yājñ.; Var.; Suśr.
contradiction, negation, denial, Śak. vii, 20/21 (v.l. for वि-वाद), Vām. v, 1, 8
discontinuance, exception, W.
(with अङ्गिरसाम् &c.) N. of Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (562,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निषेधः 1 Prohibition, warding or keeping off, stopping, prevention. --2 Negation, denial. --3 The particle of negation; द्वौ निषेधौ प्रकृतार्थं गमयतः --4 A prohibitive rule (opp. विधि). --5 Deviation from a rule, exception.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0640-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निषेधः, पुं, (नि + सिध् + घञ् ।) प्रतिषेधः । निवृत्तिः । विधिविपरीतः । यथा, -- “तिथीनां पूज्यता नाम कर्म्मानुष्ठानतो मता । निषेधस्तु निवृत्तात्मा कालमात्रमपेक्षते ॥” इति तिथितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-903-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निषेध" आता है (23)
वारण किसी बात को न करने का संकेत या आज्ञा । निषेध । मनाहीप्रवारण निषेधप्रतिषेध निषेध । मनाहीअपरोध रुकावट । निषेध । वर्जन । मनाहीसेध निषेध । निवारण । मनाहीव्यासेध निषेध । वर्जन । प्रतिबंधनिषिद्धि निषेध । मनाहीमना जिसके संबंध में निषेध हो । निषिद्ध । वर्जित । जैसे,—मनु जी के धर्मशास्…षेध निषेध । वारणहटा वारण । वर्जन । निषेधमनाही न करने की आज्ञा । रोक । अवरोध । निषेधवर्जना वर्जन । निषेध । मनाहीइम्तिनाय निषेध । रोग मनाहीअप उलटा । विरुद्ध । बुरा । हीन । अधिक । विशेष—यह उपसर्ग जिस शब्द के पहले …खलु अव्य, क्रि॰ वि॰रोक ऐसी स्थिति जिससे चल या बढ़ न सके । गति में बाधा । अटकाव । छेक । अवरोध …वल्ल लीलावती के अनुसार एक मान जो तीन गुंजा य़ा रत्ती के बराबर तौल में होता ह…समर्थन यह निश्चय करना कि अमुक बात उचित है या अनुचित । वाजिब और गैरवाजिब का औस…पर्युदास अपवादवाधा पीड़ाप्रत्यारंभ पुनः शुरू करना । पुनरारंभटोक एक बार में मुँह से निकला हुआ शब्द । किसी पाया शब्द का टुकडा़ । उच्चारण…रोकटोक बाधा । प्रतिबंध
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें