🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:16:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खलु
khalu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'खलु' — निषेध ('खलु रुदित्वा' = मत रो), वाक्य की शोभा, जिज्ञासा, मनाना (3.3.270) रुदित्वा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खलु अव्य, क्रि॰ वि॰ [सं॰]
१. शब्दालंकर ।
२. प्रश्न ।
३. प्रार्थना ।
४. नियम ।
५. निषेध ।
६. निश्चय । अवश्य । उ॰—तव प्रभाव बड़वानलहि जारि सकै खलु तुल ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खलु ind. (as a particle of asseveration) indeed, verily, certainly, truly, R.; Śak. &c.
(as a continuative particle) now, now then, now further, RV. x, 34, 14; TS. &c.; (as a particle in syllogistic speech) but now, = Lat. atqui TBr.; ŚBr. &c.
[खलु is only exceptionally found at the beginning of a phrase; it is frequently combined with other particles, thus अथ ख्˚, उ ख्˚, वै ख्˚, ख्˚ वै, = now then, now further, TS.; TBr.; ŚBr. &c.; in later Sanskṛt खलु frequently does little more than lay stress on the word by which it is preceded, and is sometimes merely expletive; it is also a particle of prohibition (in which case it may be joined with the ind.p. [खलु कृत्वा, ‘desist from doing that’], Nir. i, 5 [also ˚तम्]; Pāṇ. iii, 4, 18; Śiś. ii, 70); or of endearment, conciliation, and inquiry, L.; न खलु, by no means, not at all, indeed not, R. &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (338,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खलु ind. A particle implying: 1 Certainly, surely, verily, indeed; मार्गे पदानि खलु ते विषमीभवंति Ś. 4. 14; अनुत्सेकः खलु विक्रमालंकारः V. 1; [] न खल्वनिर्जित्य रुघं कृती भवान् R. 3. 51. --2 Entreaty, conciliation (‘pray’); न खलु न खलु बाणः सन्निपात्योयमस्मिन् Ś. 1. 10; न खलु न खलु मुग्धे साहसं कार्यमेतत् Nāg. 3. --3 Inquiry; न खलु तामभिक्रुद्धो गुरुः V. 3. (= किं अभिक्रुद्धो गुरुः); न खलु विदितास्ते तत्र निवसंतश्चाणक्यहतकने Mu. 2; न खलूग्ररुषा पिनाकिना गमितः सोपि सुहृद्रतां गतिं Ku. 4. 24. --4 Prohibition (with gerunds) निर्धारितेऽर्थे लेखेन खलूक्त्वा खलु वाचिकं Śi. 2. 70. --5 Reason (for); न विदीर्ये कठिनाः खलु स्त्रियः Ku. 4. 5 (G. M. cites this as an illustration of विषाद or dejection); विधिना जन एष वंचितस्त्वदधीनं खलु देहिनां सुखं 4. 10. --6 खलु is sometimes used as an expletive. --7 Sometimes only to add grace to the sentence (वाक्यालंकार).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खलु अव्य० खल--उन् । निषेधे एतदर्थयोगे धातोःक्त्वा “निर्द्धारितेऽर्थे लेखेन खलूक्त्वा खलु वाचिकम्” माघः “खल्विति १ निषेध २ वाक्यालङ्कार ३ जिज्ञासा ४ ऽनुनय ५ नियमेषु” गणरत्नोक्तेषु वाक्यालङ्कारादिषु च तत्र वाक्यालङ्कारे “खलु वाचिकम्” जिज्ञासायां “स खल्व- धीते वेदम्” । अनुनये “न खलु न खलु मुग्धे! साहसं कार्य्यमेतत्” । नियमे (अवधारणे) “प्रवृत्तिसाराः खलु मादृशां धियः” प्रवृत्तिसारा एवेत्यर्थः” गणरत्नम् । [] जिज्ञासार्थे “न खलूग्ररुषा पिनाकिना” कुमा० । ६ निश्चये ७ वाक्यपादपूरणे ८ वीप्सायायां शब्दरत्ना० । तत्र निश्चये “न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने” कुमा० । “न खलु वय- ममुष्य दानयोग्याः” माघः । “न खल्वनिर्जित्य” रघुं “कृती भवान्” रघुः । वाक्यालङ्कारे “सर्वं प्रियं खलु भव- त्यनुरूपचेष्टम्” माघः । “वंश्या गुणाः खल्वपि लोक- कान्ताः” रघुः । वीप्सा व्याप्तिः “काले खलु समारब्धाः फलं बघ्नन्ति नीतयः” रघुः । काले समारब्धानीतयः फलजननव्यापिका इत्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2470-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खलु, व्य, (खल् + बाहुलकात् उन् ।) निषेघः । वाक्यालङ्कारः । (यथा, माघे । २ । ७० । “सम्प्रत्यसाम्प्रतं वक्तुमुक्ते मुषलपाणिना । निर्द्धारितेऽर्थे लेखेन खलूक्त्वा खलु वाचिकम् ॥” “अत्राद्यखलुशब्दः प्रतिषेधार्थे द्वितीयः वाक्या- लङ्कारे ॥” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥) जिज्ञासा । (यथा, गणरत्ने । “स खल्वधीते वेदम् ?”) अनु- नयः । इत्यमरः । ३ । ४ । १८ ॥ (यथा, गणरत्ने । “न खलु न खलु मुग्धे ! साहसं कार्य्यमेतत्” ॥) निश्चितम् । (यथा, कुमारे । ४ । २८ । “दयितास्वनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने ॥”) पदवाक्यादिपूरणम् । (यथा, रामायणे । ३ । ४१ । ६ । “वध्याः खलु न वध्यन्ते सचिवास्तव रावण ! । ये त्वामुत्पथमारूढं न निगृह्णन्ति सर्व्वशः ॥”) वीप्सा । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, -- [] शाकुन्तले १ मे अङ्के । “न खलु न खलु वाणः सन्निपात्योऽयमस्मिन् मृदुनि मृगशरीरे तूलराशाविवाग्निः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-279-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें