🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:13:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ईति
īti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईति संज्ञा स्त्री॰[सं॰]
१. खेति को हानी पहुँचानेवाला उपद्रव । ये छह प्रकार के हैं—(क) अतिवृष्टि ।(ख) अनावृष्टि । (ग) टिड्डी पड़ना । (घ) चूहे लगना । (च) पक्षियों की अधिकता । (छ) दूसरे राजा की चढा़ई । उ॰—दसरथ राज न ईति भय नहिं दुख दुरित दुकाल । प्रभुदित प्रजा प्रसन्न सब सब सुख सदा सुकाल ।-तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ६८ ।
२. बाधा । उ॰—अब राधे नहिनै ब्रजनीति । सखि बिनु मिलै तो ना बनि ऐहै कठिन कुराज राज की ईति ।-सूर (शब्द॰) ।
३. पीडा़ । दु:ख । उ॰—बारुनी और की वायु बहै यह सीत की ईति है बीस बिसा मै । राति बडी़ जुग सी न सिराति रह्यौ हिम पूरि दिशा विदिशा मै । —गोकुल (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ईति f. (fr. 4. ई?), plague, distress, any calamity of the season (as drought, excessive rain, swarm of rats, foreign invasion, &c.)
infectious disease, MBh.; R.; Suśr. &c.
an affray, L.
travelling in foreign countries, sojourning, L.
2. ईति ind. = इति, R. vii, 32, 65.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (170,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईति a. [ई-क्तिच्] 1 Produced, effected. --तिः f. Plague, distress, a calamity of the season. The ītis are usually said to be six:-- {1} excessive rain; {2} drought; {3} locusts; {4} rats; {5} parrots; and {6} foreign invasions; अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभामूषकाः शुकाः । प्रत्यासन्नाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः ॥ [] (some read for the second line स्वचक्रं परचक्रं च सप्तैता ईतयः स्मृताः ॥ making the total number seven); M. 5. 20; Mv. 7. 42; निरातंका निरीतयः R. 1. 63. --2 An infectious disease. --3 Travelling (in a foreign country), sojourning (प्रवास). --4 An affray.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0283-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईति पु० ईयते ई--क्तिच् । १ डिग्वे, २ उत्पादिते त्रि० ३ प्रवासे, “अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभाः मूषिकाः खगाः । प्रत्या- सन्नाश्च राजानः षडेताईतयः स्मृता” इत्युक्ते ४ कृषेरुपद्रव भेदे च स्त्री । “निरीतिभावं गमितेऽतिवृष्टयः” नैष० “निरा- तङ्कानिरीतयः” रघुः “ईतयोव्याधयस्त्रन्त्रीर्दोषाः क्रोधा- दयस्तथा । उपद्रवाश्च वर्तन्ते आधयः क्षुद्भयं तथा” भा० व० १४९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1008,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईतिः, स्त्री, (ईयते ऽनया । ई + क्तिन् ।) डिम्वः । प्रवासः । इत्यमरो मेदिनी च ॥ कृषेः षट्प्रका- रोपद्रवविशेषः । यथा, -- “अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभा मूषिकाः खगाः । प्रत्यासन्नाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः” ॥ इति स्मृतिः ॥ (कलहभेदः । नृपतिरहितयुद्धम् । “ईतयो व्याधयस्तन्द्रा दोषा क्रोधादयस्तथा । उपद्रवाश्च वर्त्तन्ते आधयः क्षुद्भयं तथा” ॥ इति महाभारते हनूमद्भीमसंवादे । ३ । १४९ । ३४ ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-216-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ईति" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें