🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:30:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कंटक
kaṃṭaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंटक संज्ञा पुं॰ [सं॰ कण्टक] [वि॰ कंटकित]
१. काँटा । उ॰—ध्वज कुलिस अकुस कंज जुत बन फिरन कंटक किन लहे ।—मानस, ७ । १३ ।
२. सूई की नोक ।
३. क्षुद्र शत्रु ।
४. वाममार्गवालों के अनुसार वह पुरुष जो वाममार्गी न हो या वाममार्ग का विरोधी हो । पशु ।
५. विघ्न । बाधा । बखेड़ा ।
६. रोमांच ।
७. ज्योतिष के अनुसार जन्मकुंडली में पहला, चौथा, सातवाँ और दसवाँ स्थान ।
८. बाधक । विघ्नकर्ता । उ॰—जो निज गो—द्विज देव धर्म कर्मों का कंटक ।—साकेत पृ॰ ४१७ ।
९. बख्तर । कवच ।—डिं॰ । यौ॰—निष्कंटक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कण्टक m. (n., L.) a thorn, ŚBr. v; MBh.; Yājñ. &c.
anything pointed, the point of a pin or needle, a prickle, sting, R.
a fish-bone, R. iii, 76, 10; Mn. viii, 95
a finger-nail (cf. करक˚), Naiṣ. i, 94
the erection of the hair of the body in thrilling emotions (cf. कण्टकित)
unevenness or roughness (as on the surface of the tongue), Car.
any troublesome seditious person (who is, as it were, a thorn to the state and an enemy of order and good government), a paltry foe, enemy in general (cf. क्षुद्र-शत्रु), Mn. ix, 253, &c.; BhP.; R. &c.
a sharp stinging pain, symptom of disease, Suśr.
a vexing or injurious speech, MBh. i, 3559
any annoyance or source of vexation, obstacle, impediment, R.; Hit.
the first, fourth, seventh, and tenth lunar mansions, VarBṛS. & VarBṛ.
a term in the Nyāya philosophy implying refutation of argument, detection of error &c., L.
a bamboo, L.
workshop, manufactory, L.
boundary of a village, L.
fault, defect, L.
N. of Makara (or the marine monster, the symbol of Kāma-deva), L.
of the horse of Śākya-muni, Lalit. (wrong reading for कण्ठक, BRD.)
of an Agrahāra, Rājat.
of a barber, Hariv. (v.l. कण्डुक)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (245,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंटकः, --कं 1 A thorn; पादलग्नं करस्थेन कंटकेनैव कंटकं (उद्धरेत्) Chāṇ. 22; Pt. 4. 18. --2 A prickle, a sting; Y. 3. 53. --3 The point of anything. --4 (Fig.) Any troublesome fellow who is, as it were, a thorn to the state and an enemy of order and good government; उत्खातलोकत्रयकंटकेऽपि R. 14. 73; त्रिदिवमुद्धृतदानवकंटकं Ś. 7. 3; Ms. 9. 260; Mv. 7. 8. --5 (Hence) Any source of vexation or annoyance, nuisance; Ms. 9. 253. --6 Horripilation, erection of hair, thrill. --7 A fingernail. --8 A vexing speech. --9 A fish-bone. --10 A sharp stinging pain, symptom of a disease. --11 (In Nyāya philosophy) Refutation of arguments, detection of error. --12 Impediment, obstacle. --13 The first, fourth, seventh, and tenth lunar mansions. --कः 1 A bamboo. --2 A work-shop, manufactory. --3 Fault, defect. --4 N. of Makara or the marine monster, the symbol of the god of love. --की A kind of वार्ताकी. --Comp. --अग्रः a kind of lizard. --अशनः भक्षकः --भुज् m. a camel. --अष्ठीलः a kind of fish (having many bones). --आगारः a kind of worm. --आढ्यः a kind of tree. --उद्धरणं {1} (lit.) extracting thorns, weeding. {2} (fig.) removing annoyances, extirpating thieves and all such sources of public annoyance; कंटकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद्यत्नमुत्तमं Ms. 9. 252. --द्रुमः {1} a tree with thorns, a thorny bush; भवंति नितरां स्फीताः सुक्षेत्रे कंटकद्रुमाः Mk. 9. 7. {2} the Śālmali tree or silk-cottontree (Mar. सांवरी). --फलः {1} the [] bread-fruit tree, Panasa tree. {2} th गोक्षुर plant. {3} the castor-oil tree. {4} the Dhattūra tree. {5} a term applicable to any plant the fruit of which is invested with a hairy or thorny coat. --मर्दनं suppressing disturbance. --युक्त a. having thorns, thorny. --विशोधनं extirpating every source of disturbance or trouble; राज्यकंटकविशोधनोद्यतः Vikr. 5. 1. --वृंताकी a species of nightshade with thorny leaves (वार्ताकी). --श्रोणिः --णी f. {1} the Solanum Jacquini. {2} a porcupine.
कंटकः, --कं 1 A thorn; पादलग्नं करस्थेन कंटकेनैव कंटकं (उद्धरेत्) Chāṇ. 22; Pt. 4. 18. --2 A prickle, a sting; Y. 3. 53. --3 The point of anything. --4 (Fig.) Any troublesome fellow who is, as it were, a thorn to the state and an enemy of order and good government; उत्खातलोकत्रयकंटकेऽपि R. 14. 73; त्रिदिवमुद्धृतदानवकंटकं Ś. 7. 3; Ms. 9. 260; Mv. 7. 8. --5 (Hence) Any source of vexation or annoyance, nuisance; Ms. 9. 253. --6 Horripilation, erection of hair, thrill. --7 A fingernail. --8 A vexing speech. --9 A fish-bone. --10 A sharp stinging pain, symptom of a disease. --11 (In Nyāya philosophy) Refutation of arguments, detection of error. --12 Impediment, obstacle. --13 The first, fourth, seventh, and tenth lunar mansions. --कः 1 A bamboo. --2 A work-shop, manufactory. --3 Fault, defect. --4 N. of Makara or the marine monster, the symbol of the god of love. --की A kind of वार्ताकी. --Comp. --अग्रः a kind of lizard. --अशनः भक्षकः --भुज् m. a camel. --अष्ठीलः a kind of fish (having many bones). --आगारः a kind of worm. --आढ्यः a kind of tree. --उद्धरणं {1} (lit.) extracting thorns, weeding. {2} (fig.) removing annoyances, extirpating thieves and all such sources of public annoyance; कंटकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद्यत्नमुत्तमं Ms. 9. 252. --द्रुमः {1} a tree with thorns, a thorny bush; भवंति नितरां स्फीताः सुक्षेत्रे कंटकद्रुमाः Mk. 9. 7. {2} the Śālmali tree or silk-cottontree (Mar. सांवरी). --फलः {1} the [] bread-fruit tree, Panasa tree. {2} th गोक्षुर plant. {3} the castor-oil tree. {4} the Dhattūra tree. {5} a term applicable to any plant the fruit of which is invested with a hairy or thorny coat. --मर्दनं suppressing disturbance. --युक्त a. having thorns, thorny. --विशोधनं extirpating every source of disturbance or trouble; राज्यकंटकविशोधनोद्यतः Vikr. 5. 1. --वृंताकी a species of nightshade with thorny leaves (वार्ताकी). --श्रोणिः --णी f. {1} the Solanum Jacquini. {2} a porcupine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0371-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कण्टक पु० न० कटि--ण्वुल् । १ सूच्यग्रे, २ क्षुद्रशत्रौ, ३ रो- माञ्चे, अम० ४ मत्स्याद्यस्थ्नि ५ द्रुमाङ्गे (कांटा) मेदि० ६ केन्द्रे दीपिका “लग्नाम्बुद्यूनकर्माणि केन्द्रमुक्तञ्च कण्टकम्” इति ज्योतिषोक्तेः लग्न तच्चतुर्थसप्तमदशमस्थानरूपं केन्द्रम् । “चेत् कण्टके पनफरे तु ग्रहाः समस्ताः स्यादिक्कवाल इति राज्यसुखाप्तिहेतुः” नील० । “अष्टमस्थे निशानाथे कण्टके पापवर्जिते” षट् प० । तत्र क्षुद्रशत्रौ “सर्व- कण्टकपापिष्ठं हेमकारं तु पार्थिवः” “कण्टकानाञ्च शोधनम्” “एवमादोन् विजानीयात् प्रकाशान् लोकक- ण्टकान्” “कण्टकोद्धरणे नित्यमात्तिष्ठेत् यत्नमुत्तमम्” मनुः । रोमाञ्चे “प्रीतिकण्टकितत्वचः” कुमा० । उपचा- रात् वादे ७ दोषभेदे । “एवं क्षुद्रकण्टका उद्धर्त्त- व्याः” सर्व्वद० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1628,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कण्टकः, पुं, क्ली, (कण्टति इति कटि ण्वुल् । अर्द्धार्च्चादि पां २ । ४ । ३१ ।) क्षुद्रशत्रुः । (यथा विष्णुपुराणे १ । १९ । ३१ । “प्रह्लादः कथ्यतां सम्यक् तथा कण्टकशोधने” ॥) मत्स्याद्यस्थि । नैयायिकादि- दोषोक्तिः । रोमाञ्चः । द्रुमाङ्गम् । इति मेदिनी ॥ [] काँटा इति भाषा ॥ (तथा चोक्तं चाणक्यशतके २२ । “उपकारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् । पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनेव कण्टकम्” ॥) केन्द्रम् । इति दीपिका ॥
कण्टकः, पुं, (कटि + ण्वुल् ।) सूच्यग्रम् । क्षुद्रशत्रुः । (यथा, मनुः । ९ । २५२ । “सम्यङ्निविष्टदेशश्च कृतदुर्गश्च शास्त्रतः । कण्टकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद्यत्नमुत्तमम्” ॥) लोमहर्षः । इत्यमरः ३ । ५ । ३२ ॥ कर्म्मस्थानम् । दोषः । इति जटाधरः ॥ मकरः । इति विश्वः ॥ वेणुः । इति हेमचन्द्रः ॥ (लोकोपद्रवकारी । यथा, भागवते । ३ । १८ । २३ । “अन्वेषन्नप्रतिरथो लोकानटति कण्टकः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-013-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कंटक" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें