🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:55:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंतराय
aṃtarāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंतराय संज्ञा पुं॰ [सं॰ अन्तराय]
१. विघ्न । बाधा । अड़चन ।
२. ओट । आड़ [को॰] ।
३. ज्ञान का बाधक ।
४. योग की सिद्धि के विघ्न जो नौ प्रकार के हैं, यथा—(क) व्याधि । (ख) स्त्यान=संकोच । (ग) संशय । (घ) प्रमाद । (च) आलस्य (छ) अविरति=विषयों में प्रवृत्ति । (ज) भ्रांतिदर्शन=उलटा ज्ञान, जैसे जड़ में चेतन और चेतन में जड़ बुद्घि । (झ) अलब्ध भूमिकत्व=समाधि की अप्राप्ति । (ट) अनवस्थितत्व= समाधि होने पर भी चित्त का स्थिर न होना ।
५. जैन दर्शन में दर्शनावरणीय नामक मूल कर्म के नौ भेदों में से एक, जिसका उदय होने पर दानादि करने में अंतराय वा विध्न होते हैं । ये अंतराय कर्म पाँच प्रकार के माने गए हैं—दानांतराय, लाभांत- राय, भोगांतराग, उपभोगांतराय और वीर्यांतराय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्तर्—आय See अन्तर्-√ इ.
अन्तराय See अन्तर्-√ इ.
अन्तर्-आय m. intervention, obstacle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (43,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंतरयः --रायः 1 An impediment, obstacle, hindrance, what stands in the way; स चेत् त्वमंतरायो भवसि च्युतो विधिः R. 3. 45, 14. 65; बह्वंतराययुक्तस्य धर्मस्य त्वरिता गतिः Pt. 3. 101; अस्य ते बाणपथवर्तिनः कृष्णसारस्य अंतरायौ तपस्विनौ संवृत्तौ Ś. 1 vl. standing in the way. --2 (In Vedānta) Hindrance to the concentration of mind which is said to be of four kinds, लय, विक्षेप, कषाय and रसास्वाद. --3 An [] intervention, a covering, screen; दाहप्रेम्णा सरसबिसिनीपत्रमात्रांतरायः Māl. 3. 12. --4 (With the Jainas) Interference or obstruction offered to those who are engaged in seeking deliverance, and consequent prevention of their accomplishment of it; one of the 8 classes of karman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0094-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्तराय त्रि० अन्तरं व्यवधानमयते अय--अच् । व्यव- धानकारके । “अस्य ते वाणपातपथवर्त्तिनः कृष्णसार- स्यान्तरायौ तपस्विनौ संवृत्तौ” शकु० । विघ्ने च “त्वमन्तरायो भवसि च्युतो विधिरिति” रघुः । “वैरी न चेद् वेपथुरन्तराय” इति सा० द० “समाध्यन्तरा याश्च लयादयः वेदान्तसारे दर्शिताः यथा । “अस्याङ्गिनोनिर्विकल्पकस्य लयविक्षेपकषायरसास्वाद- लक्षणाश्चत्वारोविघ्नाः सम्भवन्ति । लयस्तावदखण्डवस्त्वन- वलम्बनेन चित्तवृत्तेर्निद्रा । अखण्डवस्त्वनवलम्बनेन चित्तवृत्तेरन्यावलम्बनं विक्षेपः । लयविक्षेपणाभावेऽपि चित्तवृत्ते रागादिवासनया स्तब्धीमावादखण्डवस्त्वनवलम्बनं कषायः । अखण्डवस्त्वनवलम्बनेनापि चित्तवृत्तेः सवि- कल्पानन्दास्वादनं रसासास्वादः, समाध्यारम्भसमये सवि- कल्पानन्दास्वादनं वा । अनेन विघ्नचतुष्टयेन रहितं चित्तं निर्व्वातदीपवदचलं सदखण्डचैतन्यमात्रमवतिष्ठते यदा, तदा निर्व्विकल्पकसमाधिरित्युच्यते । तदुक्तम् । “लये संबोवयेत् चित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः । सकषायं विजा- नीयात् शमप्राप्तं न चालयेत् । नास्वादयेद्रसं तत्र निःसङ्गः प्रज्ञया भवेत्” इति । योगशास्त्रोक्ताः प्रधानपुरुषसाक्षात्- कारात् प्राम्भवाः प्रातिभादयः सिद्धयः विवेकसाक्षात्कार- स्योपसर्गापरपर्य्याया अन्तरायाः यथोक्तं पातञ्जलसूत्रे “ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्त्ता जायन्ते” इत्यनेन प्रातिभादिसिद्धीरुक्त्वा “ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धय इति” अयमर्थः । योगजशुक्लधर्म्मानुगृहीतेन मनोमात्रेण सर्वगोचरज्ञानं प्रातिभसिद्धिः । दिव्यानां शब्दस्पर्शरूप- रसगन्धानां ग्रहणे योगजधर्म्मानुगृहीतानि श्रवणादीनि यथाक्रमं समर्थानि यदा भवन्ति तदा श्रावणवेदनादर्शास्वाद- वार्त्ताख्याः सिद्धयः । तथा च दिव्यशब्दग्रहणे यदा योगिनः श्रवणं समर्थं भवति तदा श्रावणमिति संज्ञा एवं दिव्यस्पर्शग्रहणसमर्था त्वक् वेदनासंज्ञा, दिव्यरूपग्रहणे समर्थं नेत्रं दर्शसंज्ञम् । दिव्यरसास्वादे समर्था रसना [] आस्वादसंज्ञा, दिव्यगन्धग्रहणे समर्थं घ्राणं वार्त्तासंज्ञा । ते प्रातिभादयः निःश्रेयसफले समाधौ तस्य योगिनः व्युत्थानसमये योगविरामकाले जायमानाः उपसर्गा भवन्ति । अतो मोक्षार्थी तानुपेक्षेतेति उपदेशप्रयोजनम् नह्यात्मसाक्षात्कारं विना सिद्धिकोट्यापि कृतकृत्यता भवतीति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0200-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्तरायः, पुं, (अन्तरं व्यवधानं एति, अन्त + इन् + अच्, षष्ठीतत्पुरुषः ।) विघ्नः । इत्यमरः ॥ (“स चेत् स्वयं कर्म्मसु धर्म्मचारिणां त्वमन्तरायो भवसि च्युतो विधिः” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-054-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंतराय" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें