🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:26:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विघ्न
vighna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विघ्न संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी काम के बीच में पड़नेवाला अड़चन । रुकावट । बाधा । व्याधात । अंतराय । खलल । क्रि॰ प्र॰—करना ।—डालना ।—दूर करना ।—पड़ना ।— होना । विशेष—जब इस शब्द के साथ नायक, नाशक अथवा इनके पर्यायवाची शब्दों का योग होता है तब इसका अर्थ 'गणेश' होता है ।
२. कृष्ण पाकफला । काली मकोय ।
३. कष्ट । कठिनाई (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-घ्न m. a breaker, destroyer, MBh.
(ep. also n.) an obstacle, impediment, hindrance, opposition, prevention, interruption, any difficulty or trouble, Kauś.; Yājñ.; MBh. &c.
N. of Gaṇeśa, Up.
Carissa Carandas, L.
वि-घ्न &c. See p. 957, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (957,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विघ्नः [विहन्-क] (rarely n.) 1 An obstacle, interruption, impediment, a hindrance; कुतो धर्मक्रियाविघ्नः सतां रक्षितरि त्वयि Ś. 5. 14; मूर्तो विघ्नस्तपस इव नः Ś. 1. 33; हुंकारेणेव धनुषः स हि विघ्नानपोहति Ś. 3. 1; Ku. 3. 40. --2 Difficulty, trouble. --Comp. --ईशः, --ईशानः, --ईश्वरः epithets of Gaṇeśa. ˚वाहनं a rat. --कर, --कर्तृ, --कारिन् a. opposing, obstructing. --ध्वंसः, --विघातः removal of obstacles. --नायकः, --नाशकः, --नाशनः epithets of Gaṇeśa. --प्रतिक्रिया removal of impediments; R. 15. 4. --राजः --विनायकः, --हारिन् m. epithets of Gaṇeśa. --सिद्धिः f. removal of obstacles.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0969-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विघ्न पु० वि + हन--क । १ व्याघातके अन्तराये अमरः । २ कृ- ष्णपाकफलायां शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4896,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विघ्नः, पुं, (विहन्यते अनेनेति । वि + हन + “घञर्थे कविधानम् ।” ३ । ३ । ५८ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या कः ।) व्याघातः । तत्पर्य्यायः । अन्तरायः २ प्रत्यूहः ३ । इत्यमरः ॥ (यथा, मुद्राराक्षसे । २ । “प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्ननिहता विरमन्ति मध्याः । विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमाना प्रारब्धमुत्तमगुणास्त्वमिवोद्बहन्ति ॥” कृष्णपाकफला । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शेषार्थे अमरे अविग्न इति पाठः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-377-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विघ्न" आता है (35)
अंतराय विघ्न । बाधा । अड़चनआपत्ति दुःख । क्लेश । विघ्नव्याघात विघ्न । खलबल । बाधा । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।—होनाप्रत्यूह विघ्न । बाधाआपदा दुःख । क्लेश । विघ्नबाधा विघ्न । रुकवट । रोक । अड़चनपर्यवरोध बाधा । विघ्नउल्काचक्र उत्पात । विघ्नप्रतिबाधन विघ्न । बाधाअटक रोक । रुकावट । अड़- चन । विघ्न । बाधा । उलझनविष्वग्लोप दुबधा । संभ्रम । संक्षोभ । विघ्नअकाज कार्य की हानी । नुकसान । हर्ज । विघ्न । बिगाड़औंहर † संज्ञा स्त्री॰ अटकाव । रूकावट । बाधा । विघ्नअटकाव रोक । रुकावट । प्रतिबंध । अड़चन । बाधा । विघ्नमार कामदेवहेठ † ^१ वि॰आपद् विपत्ति । आपत्तिकंटक काँटाविघात आघात । प्रहार । चोटव्याज मन में कोई और बात रखकर ऊपर से कुछ और करना या कहना । कपट । छल । धोखा । …अतिपात अतिक्रम । अव्यवस्था । गड़वड़ीविष्कंभ फलित ज्योतिष के अनुसार सत्ताईस योगों में से पहला योग । विशेष—आरंभ के प…प्रतिबंध रोक । रुकवट । अटकावप्रत्यवाय वह पाप या दोष जो शास्त्रों में बत- लाए हुए नित्य कर्म के न करने से होत…व्यतिक्रम क्रम में होनेवाला विपर्यय । सिलसिले में होनेवाला उलटफेरविलोप किसी वस्तु को लेकर भाग जाने की क्रियासंवार आच्छादन । ढाँकना । छिपानाप्रत्यनीक कविता का वह अर्थालंकार जिसमें किसी के पक्ष में रहनेवाले या संबंधी के प…संप्रतिरोधक पूर्णत: अवरोध, रोक या बंधनअंह पाप । दुष्कर्म । अपराधविक्षेपण ऊरक अथवा इधर उधर फेंकने की क्रियाविष्कंध वह जो गति को रोकता होफतूर विकार । दोष । क्रि॰ प्र॰—आनाप्रतिवंधकता रुकावट । रोक । अड़चनद्विधाद्वंद्व संदेह । भ्रम
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें