🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:50:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बाधा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बाधा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बाधा

अर्थ: पीडा, यातना, कष्ट, सन्ताप

संस्कृत: दुःखम् · पर्याय: पीडा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बाधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. बाधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. बाधा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. बाधा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. बाध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. बाध (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बाधा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाधाबाधेबाधाः
द्वितीयाबाधाम्बाधेबाधाः
तृतीयाबाधयाबाधाभ्याम्बाधाभिः
चतुर्थीबाधायैबाधाभ्याम्बाधाभ्यः
पञ्चमीबाधायाःबाधाभ्याम्बाधाभ्यः
षष्ठीबाधायाःबाधयोःबाधानाम्
सप्तमीबाधायाम्बाधयोःबाधासु
सम्बोधनहे बाधेहे बाधेहे बाधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बाधा
बाधा
bādhā
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाधा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. विघ्न । रुकवट । रोक । अड़चन । उ॰— द्विज भोजन मख होम सराघा । सब के जाइ करहु तुम बाधा ।— तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—आना ।—करना ।—होना । मुहा॰—बाधा करना, ड़ालना या देना=रुकावट खड़ी करना । विघ्न उपस्थित करना । बाधा पड़ना=रुकावट खड़ी होना । विघ्न उपस्थित होना । वाधा पहुँचना=दे॰ 'बाधा पड़ना' ।
२. संकट । कष्ट । दुःख । पीड़ा । उ॰— (क) छुधा व्याधि बाधा भइ भारी । वेदन नहिं जानै महतारी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) मेरी भव बाधा हरौ राधा नागरि सोइ । जा तन की झाँई परे स्याम हरित दुति होइ ।—बिहारी (शब्द॰) ।
३. भय । डर । आशंका । उ॰—(क) मारेसि निसिचर केहि अपराधा । कहु सठ तोहि न प्रान कै बाधा ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) आजु ही प्रात इक चरित देख्यों नयों तबहि ते मोहि यह भई बाधा ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बाधः --धा [बाध्-भावे घञ्] 1 Pain, suffering, affliction, torment; रजन्या सह जृंभते मदनबाधा V. 3. --2 Disturbance, molestation, annoyance; इति भ्रमरबाधां निरूपयति Ś. 1. --3 Harm, injury, damage, hurt; चरणस्य बाधा M. 4; Y. 2. 156. --4 Danger, peril. --5 Resistance, opposition. --6 An objection. --7 Contradiction, refutation. --8 Suspension, annulment. --9 A flaw in a syllogism, one of the five forms of हेत्वाभास or fallacious middle term; see बधित below. --10 Violation, infraction. --धा Refutation. --Comp. --अपवादः denial of an exception.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0794-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाधा स्त्री बाध--भावे १ अपीडायां २ निषेधे ३ प्रतिबन्धे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4570,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)धा, स्त्री, (बाध + टाप् ।) पीडा । इत्यमरः । १ । ९ । ३ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । २२ । ३ । “दुर्व्वृत्ताः सन्ति शतशो दानवाः पापयोनयः । तेभ्यो न स्यात् यथा बाधा मुनीनां त्वं तथा कुरु ॥”) निषेधः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-419-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बाधा" आता है (60)
बाध बाधा । रुकावट । अड़वनधैर्य धीरता । चित्त की स्थिरता । संकट, बाधा, कठिनाई या विपत्ति आदि उपस्थित ह…विघ्न किसी काम के बीच में पड़नेवाला अड़चन । रुकावट । बाधा । व्याधात । अंतराय…संबाध बाधा । अड़चन । कठिनताअंतराय विघ्न । बाधा । अड़चनअनुरोध रुकावट । बाधाविष्टंभ बाधा । रुकावटव्याघात विघ्न । खलबल । बाधा । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।—होनाप्रत्यूह विघ्न । बाधापरिबाधा पीडा । कष्ट । बाधा । भ्रम । श्रांति । मिहनतनिगृहीति बाधा । रोकपर्यवरोध बाधा । विघ्नप्रतिबाधन विघ्न । बाधाप्रतिच्छेद बाधा । रुकावट । विरोधअटक रोक । रुकावट । अड़- चन । विघ्न । बाधा । उलझनआरोध अवरोध । बाधा । घेराबाधकता बाधाखलल रोक । अवरोध । रुकावट । बाधा । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़नाववज † संज्ञा पुं॰ विघ्न । बाधाआसेब भूत प्रेत की बाधा । क्रि॰ प्र॰—उतरना । —उतरना । —लगना । — होनाऔंहर † संज्ञा स्त्री॰ अटकाव । रूकावट । बाधा । विघ्नहर्ज काम में रुकावट । बाधा । अड़चन । जैसे,— नौकर के न रहने बड़ा हर्ज हो रहा…अटकाव रोक । रुकावट । प्रतिबंध । अड़चन । बाधा । विघ्नअडंचन रुकावट । अंडस । बाधा । आपत्ति । कठिनाई । दिक्कतईति खेति को हानी पहुँचानेवाला उपद्रव । ये छह प्रकार के हैं—(क) अतिवृष्टि ।…हेठ † ^१ वि॰कंटक काँटामंथर बाल का गुच्छानिषेध वर्जन । मनाही । न करने का आदेशविघात आघात । प्रहार । चोटव्याज मन में कोई और बात रखकर ऊपर से कुछ और करना या कहना । कपट । छल । धोखा । …संरोध रोक । छेंक । रुकावटअतिपात अतिक्रम । अव्यवस्था । गड़वड़ीविनायक गणों के नायक, गणेशविमर्द चूर्ण करना । पीसनाविरोधन विरोध करना । बैर करनाअवग्रहण अनादर । अवमान । अपमानअवग्राह संबंधीविच्छेद । अलगावविष्कंभ फलित ज्योतिष के अनुसार सत्ताईस योगों में से पहला योग । विशेष—आरंभ के प…प्रतिबंध रोक । रुकवट । अटकावप्रतिरोध विरोधव्यतिक्रम क्रम में होनेवाला विपर्यय । सिलसिले में होनेवाला उलटफेरविलोप किसी वस्तु को लेकर भाग जाने की क्रियासंवार आच्छादन । ढाँकना । छिपानाअनुवेध छेदन करना । बेधनाअभ्याघात आधात । आक्रमणप्रतिघात वह आघात जो किसी दूसरे के आघात करने पर किया जायप्रतीघात वह आघात जो किसी के आघात करने पर होप्रतिघातन जान से मार डालना । प्राणघात । हत्याप्रत्यनीक कविता का वह अर्थालंकार जिसमें किसी के पक्ष में रहनेवाले या संबंधी के प…संप्रतिरोधक पूर्णत: अवरोध, रोक या बंधनअपच्छेद काट देना । अलग विलग कर देनाविनिग्रह नियम । बंधेज । प्रतिबंधव्याक्षेप बिलंब । देरसुसंकट दुष्कर कार्य । कठिन कामविष्कंध वह जो गति को रोकता होगरह † संज्ञा पुं॰शिक पक्ष । ओर । तरफउलझन अटकाव । फँसान । गिरह । गाँठफतूर विकार । दोष । क्रि॰ प्र॰—आना

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बाधाबाधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: बाध् + अ)
अन्य सम्भावना: बाधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | बाधा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बाधा 📚 ➤ पीडा, यातना, कष्ट, सन्ताप
संस्कृत: दुःखम् · पर्याय: पीडा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बाधा 📚विघ्न । रुकवट । रोक । अड़चन🟠🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बाधा
दुःख के नाम (१.९.३) — पीडा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • बाधा: बाध् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें