🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:37:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंथर
maṃthara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंथर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्थर]
१. बाल का गुच्छा ।
२. कोष । खजाना ।
३. फल ।
४. बाधा । अवरोध । रोक ।
५. मथानी ।
६. कोप । गुस्सा ।
७. दूत । गुप्तचर ।
८. वैशाख का महीना ।
९. दुर्ग ।
१०. भँवर ।
११. हरिण ।
१२. एक प्रकार का ज्वर । मंथ ज्वर । विशेष दे॰ मथ-१४ ।
१३. कुसुंभ । वह्निशिख (को॰) ।
१४. मक्खन ।
मंथर २ वि॰
१. मट्ठर । मंद । सुस्त ।
२. जड़ । मंदबुद्धि ।
३. भारी । स्थूल ।
४. झुका हुआ । टेढ़ा ।
५. नीच । अधम ।
६. बड़ा । लंबा चोड़ा (को॰) ।
७. व्यक्त करनेवाला । सूचक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्थर mf(आ)n. (allied to √ 2. मन्द् and मन्द, but in some meanings rather fr. √ मथ्) slow (lit. and fig.; often ifc. ‘slow in’), lazy, tardy, indolent, dull, stupid, silly, Kāv.; Rājat.; Sāh. &c. (अम् ind.)
low, hollow, deep (as sound), W.
bent, curved, crooked, humpbacked (cf. आ f. and मन्थरक)
broad, wide, large, bulky, L.
tale-bearing, L.
मन्थर m. a treasure or hair or anger (= कोश, केश, or कोप), L.
fruit, L.
a spy, L.
an antelope, L.
of the month Vaiśākha, L.
a fortress, stronghold, L.
an obstacle, hindrance, L.
whirling, L.
a churning-stick, L.
the mountain Mandara, W. (cf. मन्थपर्वत)
N. of a tortoise, Hit.
मन्थर n. safflower.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (787,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंथर a. [मंथ्-अरच्] 1 Slow, dull, tardy, lazy, inactive; गर्भमंथरा Ś. 4; प्रत्यभिज्ञानमंथरो भवत् ibid.; स्थाने खल्वय प्रसवमंथरोऽभूत् M. 5; दरमंथरचरणविहारं Gīt. 11. Śi. 6. 40; 7. 18; 5. 62; R. 19. 21. --2 Stupid, foolish, silly; मथंरकौलिकः. --3 Low, deep, hollow, having a low tone. --4 Large, broad, wide, big. --5 Bent, crooked, curved. --6 Indicating, showing (सूचक). --रः 1 A store, treasure. --2 The hair of the head. --3 Wrath, anger. --4 Fresh butter. --5 A churning-stick. --6 Hinderance, an obstacle. --7 A stronghold. --8 Fruit. --9 A spy, an informer. --10 The month Vaiśākha. --11 The mountain Mandara. --12 An antelope. --रा N. of a hump-backed nurse or slave of Kaikeyī who instigated her mistress, on the eye of Rāma's coronation as heir-apparent, to beg of her husband by the two boons formerly promised to her by him, the banishment of Rāma for fourteen years and the installation of Bharata on the throne. --रं Safflower. --Comp. --विवेक a. slow in judgment, void of discrimination; Māl. 1. 18.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0843-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्थर न० मन्थ--अरच् । १ कुसुम्भ्याम् । २ कोषे ३ फले, बाधे मन्थानदण्डे च पु० ५ वक्रे ६ पृथौ ७ मन्दे च त्रि० मेदि० “मदर्थसन्देशमृणालमन्थरः” नैष० । ८ जडे शब्दर० । ९ नीचे हेम० । १० सूचके विश्वः० १ केकैय्याः दास्यां स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4735,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्थरं, क्ली, (मन्थति क्लेशयतीति । मन्थ + बाहुल- कात् अरन् ।) कुसुम्भी । इति मेदिनी । रे, १९८ ॥
मन्थरः, पुं, (मन्थ + बाहुलकात् अरन् ।) कोषः ॥ फलम् । वाधः । मन्थानः । इति मेदिनी । रे, १९८ ॥ सूचकः । इति विश्वः ॥ मन्दगामि- योद्धा । इति क्षत्त्रियवर्गे अमरः । २ । ८ । ७२ । कोपः । इत्यजयः ॥
मन्थरः, त्रि, (मन्थति पादाविति । मथि + अरन् ।) मन्दः । (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । ६८ “दत्ते सालसमन्थरं भुवि पदं निर्याति नान्तः- पुरात् ॥”) पृथुः । वक्रः । इति मेदिनी । रे, १९८ ॥ (निश्चलः । यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४८८ । “राज्याभिषेकसलिलक्षालितमौलेः कथासु कृष्णस्य । गर्वभरमन्थराक्षी पश्यति पदपङ्कजं राधा ॥”) जडः । इति शब्दरत्नावली ॥ नीचः । इति हेमचन्द्रः । ६ । ६५ ॥ (मन्दगामी । इति हेमचन्द्रः । ३ । १५९ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-621-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मंथर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें