🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:36:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विलंबित
vilaṃbita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विलंबित १ वि॰ [सं॰ विलम्बित] लटकता हुआ । झूलता हुआ । उ॰— राजत रोमक की तन राजि वहै रस बीच नदी सुख देनी । आगे भई प्रतिबिंबित पाइ विलंबित जो मृगनैनी कि बेनी ।—द्विज (शब्द॰) ।
२. जिसमें विलंब या देर हुई हो ।
३. आश्रित । सुसंबद्ब (को॰) ।
४. मंद । दीर्घसुत्री (को॰) ।
५. मंथर । संगीत में द्रुत का उलटा जैसे, विलं- बित लय या ताल । यौ॰—विलंबितगति=एक छंद । एक वर्णवृत्त । विलंबितफल= जिसका फल विलंब से प्राप्त हो ।
विलंबित २ संज्ञा पुं॰
१. सुस्त चलनेवाला जानवर । जैसे,— हाथी, गैंड़ा, भैस इत्यादि ।
२. सुस्ती । देरी (को॰) ।
विलंबित ३ क्रि॰ वि॰ शनैः शनेः । मंद मंद [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚लम्बित mfn. hanging down, pendulous, Hariv.; Kāv.
(ifc.) dependent on, closely connected with, BhP.
delayed, retarded, loitering, tardy, slow, measured (in music opp. to द्रुत, q.v.), MBh.; Kāv. &c.
वि-˚लम्बित m. a partic. class of heavy animals, L.
वि-˚लम्बित n. slowness, delay, procrastination (also impers. ‘it has been delayed’), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (985,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विलंबित p. p. 1 Hanging, depending. --2 Pendent, pendulous. --3 Depending on, closely connected with. --4 Tardy, delayed, retarded. --5 Slow (as time in music). --तं Delay. --तं ind. Slowly, tardily.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0990-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलम्बित त्रि० वि + लवि--क्त । १ अशीघ्रे, २ मन्दे च विलम्बन्ते कण्ठकरचरणादयः प्रत्येकं प्रदर्शनाय स्वरवि- शेषज्ञानाय वा यत्र आधारे क्त । मध्यकालेन परिच्छेद्ये ३ नृत्ये ४ गीते च । ५ विलम्बयुते त्रि० । तत्र वेदपाठे काल- भेदे विलम्बवृत्तिः साञ्जेनीक्ता यथा “द्रुतामध्यमने वृत्तिं प्रयोगार्थे तु मध्यमाम् । शिष्याणामुपरोधार्थे विल- म्बितां समाचरेत्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4920,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलम्बितं, त्रि, (वि + लम्ब + क्तः ।) अशीघ्रम् । इत्यमरे शीघ्रपर्य्यायेऽविलम्बितशब्ददर्शनात् ॥ [] (यथा, रघुवंशे । १ । ३३ । “विलम्बितफलैः कालं स निनाय मनोरथैः ॥”) मन्दत्वे, क्ली । यथा, -- “विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ॥” इत्यमरः ॥ मन्दत्वशीघ्रत्व उभयेतरत्वयुतेषु नृत्यविषयक- गमनविशेषेषु क्रमात्तत्त्वादिनामत्रयं विलम्बिता- दीनां त्रयाणां लयाणां तत्त्वादिकाः संज्ञाः । इति मधुः ॥ साञ्झे । “द्रतामध्ययने वृत्तिं प्रयोगार्थे तु मध्यमाम् । शिष्याणामुपरोधार्थे विलम्बितां समाचरेत् ॥” इति वेदव्यवस्था ॥ नृत्यगीतादौ च प्रत्येकमवसरबोधार्थं कण्ठ- स्वरादि विलम्बनात् । विलम्बन्ते करचरणादयः प्रत्येकं गतिविशेषप्रदर्शनायात्रेति विलम्बितम् । लवि ङ स्रंसने ध्रौव्यगत्यदनार्थादिति आधारे क्तः । भावे क्तः इति मुकुटः । इति भरतः ॥ विलम्बगमनशीलपशुः । तद्यथा । द्विरद- खड्गोष्ट्रमहिषगोगवयचमरवराहाः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-423-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विलंबित" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें