🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:04:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विरोधन
virodhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरोधन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ विरोधी, विरोधित, विरोध्य]
१. विरोध करना । बैर करना ।
२. नाश । बरबादी ।
३. नाटक में विमर्ष का एक अंग जो उस समय होता है, जब किसी कारण- वश कार्यध्वंस का उपक्रम (सामान) होता है । जैसे—कुरुक्षेत्र के युद्ध के अंत होने के निकट जब दु्र्योधन बच रहा था, तब भीम का यह प्रतिज्ञा करना कि 'यदि दु्र्योधन को न मारूँगा तो अग्नि में प्रवेश कर जाऊँगा' । सब बात बन जाने पर भी भीम का यह कहना युधिष्ठिर आदि के मन में यह विचार लाया कि यदि दु्र्योधन न मारा गया तो हम सब लोग भी भीम के बिना कैसे रहेंगे ।
४. बाधा । रूकावट (को॰) ।
५. प्रतिरोध । मुकाबिला (को॰) ।
६. परस्पर विरोध । असंगति (को॰) ।
७. कलह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚रोधन mfn. opposing, fighting, MBh.
वि-˚रोधन n. checking, restraining, Nir. vi, 1 (Sch.)
quarrel, contest, resistance, opposition to (gen.), Kām.; Kathās. &c.
harming, injuring, R.
(in dram.) either ‘angry altercation’ (e.g. in Śak. the dialogue between the king and Śārṅgarava), Bhar.
or ‘consciousness of the risk of an enterprise’ (e.g. Veṇīs., 6, 1), Sāh.
incongruity, inconsistency, W.
investing, blockading, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (984,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरोधनं 1 Hindering, opposing, obstructing. --2 Besieging, blockading. --3 Opposition, resistance. --4 Contradiction, inconsistency.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0989-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरोधन न० वि + रुध--ल्युट् । वैरे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4919,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरोधनं, क्ली, (वि + रुध + ल्युट् ।) विरोधः । इत्यमरः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ५६ । १६९ । “ईदृक्पापफलं पुत्त्र मातापित्रोर्विरोधनम् ॥” नाशः । यथा, रामायणे । २ । ३६ । २९ । “अदुष्टस्य हि संत्यागः सत्पथे निरतस्य च । निर्द्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्म्मविरोधनात् ॥” नाटकोक्तविमर्षाङ्गान्यतमः । यथा, साहित्य- दर्पणे । ६ । ३७८ । “शक्तिः प्रसङ्गः खेदश्च प्रतिषेधो विरोधनम् ॥” तल्लक्षणादिकं यथा, तत्रैव । ३८७ । “कार्य्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-422-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें