🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:35:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विष्टंभ
viṣṭaṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विष्टंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ विष्टम्भ]
१. बाधा । रुकावट ।
२. एक प्रकार का रोग जिसमें मल रुकने की कारण रोगी का पेट फूल जाता है । अनाह । बिबंध ।
३. आक्रमण । चढ़ाई ।
४. अच्छी तरह से जमाना ।
७. कदम रखना । डग भरना (को॰) ।
८. अवलंब । आसरा । सहारा (को॰) ।
९. सहन । बरदाश्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-ष्टम्भ m. fixing, planting firmly (पद-व्˚), Kir.
prop, support, RV.; AV.; MBh.; Śaṃk.
‘supporters’, N. of partic. syllables inserted in sacred texts, PañcavBr.
checking, stopping, restraint, impediment, suppression, Kām.; BhP.
endurance, resistance, MBh.
obstruction of the urine or feces, ischury, constipation, Suśr.
a partic. disease of the fetus, ŚārṅgS.
paralysis, loss of motion, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (998,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विष्टंभः 1 Fixing firmly. --2 Obstruction, hindrance, an impediment. --3 Obstruction of the urine or ordure, constipation. --4 Paralysis. --5 Stopping, staying. --6 Stepping, placing the feet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1000-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विष्टम्भ पु० वि + स्तत्भ--घञ् । १ प्रतिबन्धे २ आनाहे रोग- मेदे च आनाहशब्दे ७२९ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4934,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विष्टम्भः, पुं, (वि + स्तन्भ + क्तः ।) प्रतिबन्धः । (यथा, भागवते । ५ । २२ । १२ । “स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमनः ॥” * ॥ आक्रमणम् । यथा, भारविः । १३ । १६ । “प्रविकर्षनिनादभिन्नरन्ध्रः पदविष्टम्भनिपीडितस्तदानीम् ॥”) रोगविशेषः । इति मेदिनी । भे, २० ॥ स तु आनाहरोगः । तस्य लक्षणमाह । “आमं सकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन । प्रवर्त्तमानं नयथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ॥” आमं अपक्वमाहारसारं शकृत् पुरीषं वा क्रमेण निचितं सञ्चितम् । भूयो विगुणानिलेन दुष्टवायुना विबद्धं व्यामशोषितं वा यथास्वं पूर्व्ववदप्रवर्त्तमानं एनं विकारं आनाह- माहुः ॥ * ॥ तत्रामजमानाहमाह । “तस्मिन् भवत्यामसमुद्भवे तु तृष्णा प्रतिश्यायशिरोविदाहाः । आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृत्स्तम्भ उद्गारविघातनञ्च ॥” विघातनं अप्रवृत्तिः ॥ * ॥ शकृत्सञ्चयजमाह । “स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्च्छा शकृतो वमिश्च । श्वासश्च पक्वाशयजे भवन्ति तथालसोक्तानि च लक्षणानि ॥” [] पक्वाशयजे शकृत्सञ्चयजे । अलसोक्तानि आध्मानवातनिरोधादीनि ॥ * ॥ आनाहोदा- वर्त्तयोश्चिकित्सायास्तुल्यत्वादुभयचिकित्सा अत्र लिख्यते । अथोदावर्त्तानां चिकित्सा । “अधोवातनिरोधोत्थे ह्युदावर्त्ते हितं मतम् । स्नेहपानं तथा स्वेदो वस्तिर्यच्चानुलोमनम् ॥ विड्विघातसमुत्थे तु विड्भेव्यन्नं तथौषधम् । वर्त्त्यभ्यङ्गावगाहश्च स्वेदो वस्तिर्हितो मतः ॥” वर्त्तिः फलवर्त्तिः । “मूत्रावरोधजनिते क्षीरवारिवचां पिबेत् । दुष्पर्शास्वरसं चापि कषायं ककुभस्य च ॥ दुष्पर्शा कण्टकारी दुरालभा च तुल्यगुणत्वात् । एर्व्वारुबीजं तोयेन पिबेद् वा लवणीकृतम् । सितामिक्षुरसं क्षीरं द्राक्षारसमथापि वा ॥ सर्व्वथैव प्रकुर्व्वीत मूत्रकृच्छ्राश्मरीविधिम् । जृम्भाभिघातजे स्नेहं स्वेदं चापि प्रयोजयेत् ॥ अन्यानपि प्रयुञ्जीत समीरणहरान् विधीन् । नेत्रनीरावरोधोत्थे मुञ्चेदुच्चैर्दृ शोर्जलम् ॥ सुप्यात् सुखेन तस्याग्रे कथयेच्च कथाः प्रियाः । छिक्काभिघातजे तीक्ष्णाघ्राणनस्यार्कदर्शनैः ॥ प्रवर्त्तयेत् क्षुतं सक्तं स्नेहस्वेदौ प्रशीलयेत् ॥” तीक्ष्णं मरीचराजिकादि । “उद्गारस्यावरोधे तु स्नैहिकं धूममाचरेत् ॥ छर्द्दिनिग्रहसंजाते वमनं लङ्घनं हितम् । विरेचनं चात्र मतं तैलेनाभ्यञ्जनं तथा ॥ वस्तिशुद्धिकरैः सिद्धं चतुर्गुणजलं पयः । आवारिनाशात् क्वथितं पीतवन्तं प्रकामतः ॥ रमयेयुः प्रिया नार्य्यः शुक्रोदावर्त्तिनं नरम् । तस्याभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधः ॥ शालिः पयो निरूहश्च हितं मैथुनमेव च । क्षुद्विघातसमुद्भूते स्निग्धमुष्णं तथा लघु ॥ रूच्यमल्पं हितं भक्ष्यं पुष्पं सेव्यं सुगन्धि यत् । तृषाविघातसंभूते शीतः सर्व्वो विधिर्हितः ॥ कर्पूरशिशिरं स्वल्पं पिबेत्तोयं शनैः शनैः । श्रमश्वासे धृते शस्तो विश्रामः सरसौदनः ॥ निद्रावेगविघातोत्थे पिबेत्क्षीरं सितायुतम् । सुवाहनं सुशय्यात्र हिताः श्रोत्रप्रियाः कथाः ॥” वातादिवेगविघातजनितानामुदावर्त्तानां चिकि- त्सामभिधाय रूक्षादिकुपितवातजनितस्य उदा- वर्त्तस्य चिकित्सामाह । “हिङ्गुमाक्षिकसिन्धूत्थैः पिष्टैर्वर्त्तिविनिर्म्मिताम् । घृताभ्यक्तां गुदे न्यस्येदुदावर्त्तविनाशिनीम् ॥” फलवर्त्तिः । “मदनं पिप्पली कुष्ठं वचा गौराश्च सर्षपाः । गुडक्षीरसमायुक्ता फलवर्त्तिरिहोदिता ॥” मदनफलादिवर्त्तिः ॥ * ॥ “खण्डपलं त्रिवृताक्षः कृष्णाकर्षं द्बयोश्चूर्णम् । प्राग्भोजनस्य मधुना विडालपदकं नरो लिह्यात् ॥ एतद्गाढपुरीषे देयं विज्ञैरुदावर्त्ते । मधुरं नरपतियोग्यं चूर्णं नाराचकं नाम्ना ॥” इति नाराचचूर्णम् ॥ * ॥ [] “सव्योषं पिप्पलीमूलं त्रिवृद्दन्ती च चित्र-
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें