🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:09:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विनायक
vināyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनायक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] गणों के नायक, गणेश ।
२. गरुड़ ।
३. विध्न । बाधा । उ॰—लसत विनायक केतु विनायक नसत निरखि रथ ।—गोपाल (शब्द॰) ।
४. गुरु ।
५. देवी का एक स्थान ।
६. बुद्धदेव ।
७. नेता । नायक (को॰) ।
८. वह जो (विघ्न) दूर करता हो (को॰) ।
विनायक २ वि॰
१. ले जानेवाला ।
२. हटानेवाला । दूर करनेवाला ।
३. विना नायक का । अनाथ [को॰] ।
विनायक चतुर्थी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] माघ महीने की शुक्ला चतुर्थी । माघ सूदी चौथ । गणेश चतुर्थी । विशेष—इस दिन गणेश का पूजन और व्रत होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-नायक &c. See under वि-√ नी.
वि-नायक mf(इका)n. taking away, removing, MW.
वि-नायक m. ‘Remover (of obstacles)’, N. of Gaṇeśa, Yājñ.; VarBṛS. &c.
a leader, guide, MBh.; R.
a Guru or spiritual preceptor, L.
a Buddha, L.
N. of Garuḍa, L.
an obstacle, impediment, L.
= अनाथ (?), L.
N. of various authors &c., Cat.
वि-नायक m. pl. a partic. class of demons, MānGṛ.; MBh. &c.
वि-नायक m. pl. N. of partic. formulas recited over weapons, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (969,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनायकः 1 A remover (of obstacles). --2 N. of Gaṇeśa. --3 A Buddhist deified teacher. --4 N. of Garuḍa. --5 An obstacle, impediment. --6 A spiritual preceptor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0978-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनायक पु० वि + नी--ण्वुल् । १ गणेशे २ बुद्धे अमरः ३ विघ्ने ४ गुरौ च । ६ त० । ५ गरुडे मेदि० । ६ गरुडपत्न्यां स्त्री शब्दमा० टाप् कापि अत इत्त्वम् । विनायकश्च कर्मविघ्नसिद्ध्यर्थमीश्वरेण नियुक्तः वेवभेदः यथोक्तं याज्ञवलक्येन “विनायकः कर्मविघ्नसिद्ध्यर्थं वि- नियोजितः । गणानामाधिपत्य च रुद्रेण ब्रह्मणा तथा” “कर्मणां पुरुषार्घसाधनानां विघ्नसिद्ध्यर्थं स्वरूपफलसाध नत्वविघातसिद्ध्यर्घं नियोजितो नियुक्तः” मिता० । तेनोपसृष्टस्य लक्षणान्याह म एव “तेनोपसृष्टो य- स्तस्य लक्षणानि निबोधत । स्वप्नेऽवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुण्डाःश्च पश्यति । कपायवासमश्चैव क्रव्यादांश्चाधिरो- हति । अन्त्यजैर्गर्दमैरुष्ट्रैः सहैकत्रावतिष्ठति । व्रजत्यपि तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः” तस्य प्रत्यक्षलक्षणान्याह स एव “विसना विकलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः । तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं राजनन्दनः । कुमारी न च भर्त्तारमपत्यं नर्भमकना । आचार्य्यत्वं श्रोत्रियश्च न शिष्योऽध्ययनं तथा । वणिगलाभं न चाप्नोति कृषि- ञ्चापि कृषीवलः” तन्निवारणविघिश्च तत्रोक्तो दृश्यः । “विनायका विघ्नकारा महोग्राः” रक्षामन्त्रः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4910,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विनायक" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें