🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:36:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गणेश
gaṇeśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गणेश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] हिंदुओं के एक प्रधान देवता जिनका सारा शरीर मनुष्य का है, पर सिर हाथी का सा है । विशेष—इनके चार हाथ और एक दाँत है । तोंद निकली हुई है । सिर में तीन आँखें और ललाट पर अर्धचंद्र है । ये महादेव के पुत्र माने जाते हैं । इनकी सवारी चूहा है । पुराणों में लिखा है कि पहले इनका सिर मनुष्य का सा था; पर शनैश्चर की दृष्टि पड़ने से इनका सिर कट गया । इसपर विष्णु ने एक हाथी के सिर काटकर धड़ पर जोड़ दिया । इसके पीछे ये एक बार परशुराम जी से भिड़े, जिसपर परशुराम जी ने एक दाँत परशु से तोड़ डाला । किसी किसी पुराण में लिखा है कि दाँत रावण ने उखाड़ा था । किसी के मत से बीरभद्र या कार्तिकेय ने दाँत तोड़ा था । इसी प्रकार सिर सटने के विषय में भी मतभेद है । गणेश महादेव के गणों के अधिपति हैं । पुराणों का कथन है कि जो शुभ कार्यों के आरंभ में इनकी पूजा नहीं करता, उसके कामों में ये विघ्न कर देते हैं । इसी लिये समस्त मंगल कामों में इनकी पूजा होती है । यह बड़ें लेखक भी हैं । ऐसा प्रसिद्ध है कि व्थास के महाभारत को पहले पहल इन्हीं ने लिथा था । इनके हाथों में पाश, अंकुश, पदम और परशु है । ये हिंदुओं के पंचदेवों अर्थात् पाँच प्रधान देवताओं में हैं । पर्या॰—विनायक । विघ्नराज । द्वैमातुर । गणाधिप । एकदंत । हेरंब । लंबोदर । गजानन । विघ्नेश । परशुपाणि । गजास्य । आखुग । शूर्पकर्ण । गजानन ।
गणेश २ वि॰ गणों का मालिक । गण का स्वामी । गण में जो प्रधान हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गणेश m. (= ˚ण-नाथ) N. of the god of wisdom and of obstacles (son of Śiva and Pārvatī, or according to one legend of Pārvatī alone; though Gaṇeśa causes obstacles he also removes them; hence he is invoked at the commencement of all undertakings and at the opening of all compositions with the words नमो गणेशाय विघ्नेश्वराय; he is represented as a short fat man with a protuberant belly, frequently riding on a rat or attended by one, and to denote his sagacity has the head of an elephant, which however has only one tusk; the appellation Gaṇeśa, with other similar compounds, alludes to his office as chief of the various classes of subordinate gods, who are regarded as Śiva's attendants; cf. RTL. pp. 48, 62, 79, 392, 440; he is said to have written down the MBh. as dictated by Vyāsa, MBh. i, 74 ff.; persons possessed, by Gaṇeśa are referred to, Yājñ. i, 270 ff.)
N. of Śiva, MBh. iii, 1629
= गण-पुंगव, VarBṛ. xiii, 8
m. pl. (= विद्येश or ˚श्वर) a class of Siddhas (with Śaivas), Hcat. i, 11, 857 ff.
N. of a renowned astronomer of the 16th century
of a son of Rāma-deva (author of a Comm. on Nalod.)
of a son of Viśvanātha-dīkṣita and grandson of Bhāvarāma-kṛṣṇa (author of a Comm. called Ciccandrikā)
m. (with Jainas) a disciple who is put in charge of a few others.
गणेश See s.v. गण.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (343,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गणेश पु० गणानामीशः । १ स्वनामख्याते देवे २ शिवे च । गणे- शोत्पत्तिः इभाननशब्दे ९८१ पृ० उक्ता तस्य वक्रतुण्डकपि- लचिन्तामणिविनायकादिरूपेण प्रादुर्भावकथा स्कन्धपु० गणेशस्य० उक्ता । तत एवावसेया विस्तरभयान्नोक्ता । गणेशस्य परब्रह्मरूपत्वं नामभेदात् तद्भेदाश्च गणपति तत्त्वग्रन्थे विस्तरेणोक्ता दिग्मात्रमुदाह्रियते । “एष सर्वे श्वरः एष सर्वज्ञः एष भूतपतिरेष भूतलय एष सेतुर्विधरणः प्रधानक्षत्रज्ञपतिर्गणेशः इति” श्रुतिप्रसिद्धसर्वेश्वरादिपद- वद्गणेशपदस्य नित्यसिद्धेश्वरपरत्वम् दृश्यते इत्युप- कम्य “तस्मात् प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गणेशः” इति श्रुतेः “गुणत्रयस्येश्वरोऽसि न नाम्रा त्वं गणेश्वरः” इति विना- यामसंहितावचनाच्च गणशब्दाभिहितस्य सत्वादिगुणसं- वातस्य पतिर्गणेश इति सिद्धमित्युक्तम्” । अन्ते च नमः स हमानायेत्याद्यनुवाकैस्तस्य सर्व्वेर्षां नाम्नां सङ्कल- नेन एकोननवत्यधिकशतद्वयम् इत्युक्तम् । गणपतिभेदाश्च आगममन्त्रैर्व्वेदमन्त्रैर्बाराधनीया इत्यप्युक्तम् । तन्त्रे तु अन्यथा संख्योक्ता यथा शारदतिलकराघवटीका- याम् “विघ्नेशो विघ्नराजश्च विनायकशिवोत्तमौ । [] विघ्नकृत् विघ्नहर्त्ता च गणैकदददन्तकाः । गजवक्त्र- निरञ्जनौ कपर्द्दी दीर्घजिह्वकः । शङ्कुकर्णश्च वृष- भध्वजश्च गणनायकः । गजेन्द्रः सूर्पकर्णश्च स्यात्त्रि- लोचनसंज्ञकः । लम्बोदरमहानन्दौ चतुर्म्मूर्त्तिसदा- शिवौ । आमाददुर्मुखौ चैव सुमुखश्च प्रमोदकः । एकपादो द्विजिह्वश्च सुरवीरः सषण्मुखः । वरदो वामदेवश्च वक्रतुण्डो द्विरण्डकः । सेनानीर्ग्रामणी- र्म्मत्तो विमत्तो मत्तवाहनः । जटी मुण्डी तथा खङ्गी वरेण्यो वृषकेतनः । भक्ष्यप्रियो गणेशश्च मेघनादकसंज्ञकः । व्यापी गणेश्वरः प्रोक्ताः पञ्चाशद्गणपा इमे । तरुणारुण- सङ्काशा गजवक्त्रास्त्रिलोचनाः । पाशाङ्कुशवराभीतिहस्ताः शक्तिसमन्विताः” । तेषाञ्च पञ्चाशच्छक्तयस्तत्रोक्ता यथा “ह्रीः श्रीश्च पुष्टिः शान्तिश्च स्वस्तिश्चैव सरस्वती । स्वाहा मेधा कान्तिकामिन्यौ मोहिन्यपि वैनटी । पार्वती ज्वा- लिनी नन्दा सुयशाः कामरूपिणी । उमा तेजीवती सत्य विघ्नेशानी सुरूपिणी । कामदा मदजिह्वा च भूतिः स्याद्भौतिकासिता । रमा च महिषी प्रोक्ता मञ्जुला च विकर्णपा । भ्रुकुटिः स्यात्तथा लज्जा दीर्घघोणा धनु- र्द्वरा । यामिनी रात्रिसंज्ञा च कामान्धा च शशिप्रभा । लोलाक्षी चञ्चला दीप्तिः सुभगा दुर्भगा शिवा । भर्गा च भगिनी चैव भोगिनी शुभदा मता । कालरात्रिः का- लिका च पञ्चाशच्छक्तयः स्मृताः । सर्वालङ्करणोद्दीप्ताः प्रियाङ्कस्थाः सुशोभनाः । रक्तोत् लकरा ध्येया रक्त- गाल्याम्बरारुणाः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2506-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गणेश" आता है (60)
हेरंब गणपति । गणेशविनायक गणों के नायक, गणेशकरिमुख गणेशलंबोदर गणेशशांकरि शिव के पुत्र, गणेशद्विदेह गणेश । विशेष— पुराणों में कथा है कि गणेश का सिर एक बार कट गया था, फिर …त्रिधातु गणेशविघ्नराज गणेशएकदंष्ट्र गणेशपर्शुपाणि गणेशविघ्ननाशक गणेशपुष्टिकांत गणेशगजवदन गणेश । गजास्यनागानन गजानन । गणेशविघ्नेश गणेशमूषिकांक गणेशमूषिकांचन गणेशविघ्ननाशन गणेशपृथ्वीगर्भ गणेशविघ्नविनायक गणेशगणप गणेशमूषिकरथ गणेशवक्रभुज गणेशमंगलारंभ गणेशविघ्नपति गणेशहस्तिमुख गजानन । गणपति । गणेशमोदकवल्लभ मोदक जिन्हें प्रिय है, गणेशविघ्नजित् विनायक । गणेशविघ्नहारी गणेशविघ्नेशान गणेश । यौ॰—विघ्नेशानकांता = श्वेत दूर्वाकटंकट आग । अग्निदीक्षा यजन । यज्ञकर्म । सोमयागादि का संकल्पपूर्वक अनुष्ठानअंबिकेय अंबिका के पुत्र—द्वैमातुर जिसकी दो माताएँ होंइरेश विष्णुगणनाथ गणों का मालिकगणपति गणों का मालिक या स्वामीगौरीज अभ्रकसुमुख शिवहरिहय इंद्र । शक्रआदिदेव ब्रह्माउमासुत कार्तिकेयगणाधिप गणों का मालिक या अधिपतिदेवदेव शिवपरशुधर परशु धारण करनेवालासदादान वह हाथी जिसे सदा मद बहता होवृषध्वज शिव । महादेवशंभुतनय कार्तिकेयद्विधातु जो दो धातुओं के संयोग से बना होवज्रतुंड गरुड़द्विमातृज (दो माताओं के गर्भ से उत्पन्न)हस्तिमल्ल ऐरावतमहामति जो बहुत बड़ा बुद्धिमान् होभवात्मज कार्तिकेयभालचंद्र महादेववक्रतुंड शुक पक्षी । तोतातुंडी मुँहवाला । चोंचवालाहरसूनु स्कंद का एक नाम । कार्तिकेयमहागणपति शिव के एक अनुचर का नामगणाध्यक्ष गणों का स्वामि
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें