🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुमुख
sumukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुमुख १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव ।
२. गणेश ।
३. गरूड़ के पुत्र का नाम ।
४. द्रोण के एक पुत्र का नाम ।
५. एक नागासुर ।
६. एक असुर ।
७. किन्नरों का राजा ।
८. एक ऋषि ।
९. एक वानर ।
१०. पंडित । आचार्य ।
११. एक प्रकार का जलपक्षी ।
१२. एक प्रकार का शाक ।
१३. एक राजा का नाम ।
१४. राई । राजिंका । राजसर्षप ।
१५. वनबबरी । जंगली बर्खरी ।
१६. श्वेत तुलसी ।
१७. सुंदर मुख ।
१३. एक प्रकार का भवन ( को॰) ।
१४. नख की खरोंच । नखक्षत (को॰) ।
सुमुख २ वि॰
१. सुंदर । मुखवाला ।
२. सुंदर । मनोरम । मनोहर ।
३. प्रसन्न ।
४. अनुकूल । कपालु ।
५. जिसकी नोक अच्छी हो । धारदार । अनीवाला । जैसे, वाण (को॰) ।
६. जिसके दरवाजे सुंदर हों । सुंदर द्वारवाला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—मुख n. a good or beautiful mouth, Pañcat.
a bright face (instr. = ‘cheerfully’), Kām.
सु—मुख mf(ई or आ)n. having a good or beautiful mouth, fair-faced, handsome, Kāv.; Kathās.
bright-faced, cheerful, glad, MBh.; R. &c.
सु—मुख mf(ई or आ)n. inclined or disposed to (comp.; -ता f.), Hariv.; Kāv.; Pur.
सु—मुख mf(ई or आ)n. gracious, favourable, kind to (gen.), R.; Car.
well pointed (as an arrow), MBh.; Hariv.
having a good entrance (in this and other fig. senses the fem. is only आ), Siddh.; Vop.
सु—मुख m. a learned man or teacher, W.
N. of various plants (accord. to L. ‘a kind of herb, Ocimum Basilicum Pilosum and another species’ &c.), Suśr.; Car.
a partic. gregarious bird (v.l. सुमुखा), Car.
N. of Śiva, MBh.
of Gaṇeśa, L.
of a son of Garuḍa (a mythical bird), MBh.
of a son of Droṇa, MārkP.
of a serpent-demon, MBh.
of an Asura, Hariv.
of a king of the Kiṃ-naras, Kāraṇḍ.
of a Ṛṣi, MBh.
of a king (who perished through want of humility), Mn. vii, 41
of a monkey, R.
of a Haṃsa, Jātakam.
pl. N. of a class of gods, Buddh.
सु—मुख (अम्), n. the mark or scratch of a finger-nail, L.
a kind of building, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1231,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुमुख पु० सुष्ठु मुखमखात् अस्य वा । १ शाकभेदे २ नणेशे ३ नागभेदे ४ गरुडपुत्रभेदे च शब्दर० । ६ सिताजेके ७ वर्वरे वनवर्वरिकायाञ्च राजनि० । ९ सुप्रसन्नवदने १० मनोहरे च त्रि० । स्त्रियां ङीप् । ११ नखक्षतभेदे शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5316,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुमुखं, क्ली, नखक्षतविशेषः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (शोभनं सुखमिति ।) उत्तमास्यञ्च ॥
सुमुखः, पुं, (शोभनं मुखं यस्य ।) गरुडपुत्त्रः । (यथा, महाभारते । ५ । १०१ । २ । “वैनतेयसुतैः सूत षड्भिस्ततमिदं कुलम् । सुमुखेन सुनाम्ना च सुनेत्रेण सुवर्च्चसा । सुरुचा पक्षिराजेन सुबलेन च मातले ! ॥”) गणेशः । शाकभेदः । नागभेदः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । १ । ३५ । १४ । “हस्तपिण्डः पिठरकः सुमुखः कौणपाशनः । कुठरः कुञ्जरश्चैव तथा नागः प्रभाकरः ॥”) पण्डितः । इति विश्वः ॥ सितार्ज्जकः । वन- वर्व्वरिका । वर्व्वरः । इति राजनिर्घण्टः ॥
सुमुखः, त्रि, (सुष्ठु सुखं यस्य ।) मनोज्ञः । सुन्दराननः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, भागवते । ४ । २१ । १५ । “सुनासः सुमुखः सौम्यः पीनांसः सुद्विज- स्मितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-378-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुमुख" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें