🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:32:56 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गणपति
gaṇapati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गणपति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गणों का मालिक या स्वामी ।
२. गणेश ।
३. शिव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गण—पति (˚ण-), m. (g. अश्वपत्य्-आदि) the leader of a class or troop or assemblage, VS.
(Bṛhaspati), RV. ii, 23, 1 (cf. RTL. p. 413)
(Indra), x, 112, 9
Śiva, L. (cf. RTL. pp. 77 and 211)
Gaṇeśa (cf. also महा-ग्˚), Pañcat.
N. of the author of a Comm. on Caurap.
of a poet, ŚārṅgP.
pl. N. of a family, Pravar. iii, 1
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (343,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गणपति पु० ६ त० । गणेशे तस्याविर्भावकथा इभाननशब्दे ९८१ पृ० गजाननशब्दे २४९५ पृ० च उक्ता तस्य गणाधि- पतित्वं याज्ञवल्क्येनोक्तं तच्च बाक्यं गणपतिकल्पशब्दे दृश्यम् २ शिवे ३ समूहपतौ च “गणानां त्वा गणपतिम्” यजु० १६ । १८ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2502,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गणपतिः, पुं, (गणानां गणसंज्ञकानां देवानां पतिः अधीश्वरः स्वामी वा ।) गणेशः । इति हलायुधः ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । १७० । “अत्तुं वाञ्छति शाम्भवो गणपतेराखुं क्षुधार्त्तः फणी तं च क्रौञ्चरिपोः शिखी गिरिसुतासिंहोऽपि नागाशनम् ॥” अग्रपूजनीयप्रधानदेवताविशेषः । यथा, यजु- र्वेदीयवाजसनेयसंहितायाम् । १६ । २५ । “नमो गणेभ्यो गणपतिभ्यश्च वो नमो नम इति ॥” [] बृहस्पतिः । यथा, ऋग्वेदे । २ । २३ । १ । “गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ॥” शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ४१ । “गणकर्त्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम एव च । मन्त्रवित् परमो मन्त्रः सर्व्वभावकरो हरः ॥” आथर्व्वणोपनिषद्विशेषः । यथा, मौक्तिकोप- निषदि प्रथमाध्याये । “त्रिपुरातपनदेवीभावनाभस्मजावालगणपति- महावाक्यगोपालतपनकृष्णहयग्रीवेति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-294-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गणपति" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें