🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:06:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विनायक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विनायक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विनायक

अर्थ: विशिष्टो नायकः प्रा.स. (बाधाओं के) हटाने वाला

संस्कृत: बुद्धः, गणेशः · पर्याय: सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत

व्युत्पत्ति: वि+नी+ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विनायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + नय् + ण्वुल्
  3. नायक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + नय् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विनायक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविनायकःविनायकौविनायकाः
द्वितीयाविनायकम्विनायकौविनायकान्
तृतीयाविनायकेनविनायकाभ्याम्विनायकैः
चतुर्थीविनायकायविनायकाभ्याम्विनायकेभ्यः
पञ्चमीविनायकात् / विनायकाद्विनायकाभ्याम्विनायकेभ्यः
षष्ठीविनायकस्यविनायकयोःविनायकानाम्
सप्तमीविनायकेविनायकयोःविनायकेषु
सम्बोधनहे विनायकहे विनायकौहे विनायकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विनायक
विनायक
vināyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनायक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] गणों के नायक, गणेश ।
२. गरुड़ ।
३. विध्न । बाधा । उ॰—लसत विनायक केतु विनायक नसत निरखि रथ ।—गोपाल (शब्द॰) ।
४. गुरु ।
५. देवी का एक स्थान ।
६. बुद्धदेव ।
७. नेता । नायक (को॰) ।
८. वह जो (विघ्न) दूर करता हो (को॰) ।
विनायक २ वि॰
१. ले जानेवाला ।
२. हटानेवाला । दूर करनेवाला ।
३. विना नायक का । अनाथ [को॰] ।
विनायक चतुर्थी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] माघ महीने की शुक्ला चतुर्थी । माघ सूदी चौथ । गणेश चतुर्थी । विशेष—इस दिन गणेश का पूजन और व्रत होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-नायक &c. See under वि-√ नी.
वि-नायक mf(इका)n. taking away, removing, MW.
वि-नायक m. ‘Remover (of obstacles)’, N. of Gaṇeśa, Yājñ.; VarBṛS. &c.
a leader, guide, MBh.; R.
a Guru or spiritual preceptor, L.
a Buddha, L.
N. of Garuḍa, L.
an obstacle, impediment, L.
= अनाथ (?), L.
N. of various authors &c., Cat.
वि-नायक m. pl. a partic. class of demons, MānGṛ.; MBh. &c.
वि-नायक m. pl. N. of partic. formulas recited over weapons, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (969,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनायकः 1 A remover (of obstacles). --2 N. of Gaṇeśa. --3 A Buddhist deified teacher. --4 N. of Garuḍa. --5 An obstacle, impediment. --6 A spiritual preceptor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0978-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनायक पु० वि + नी--ण्वुल् । १ गणेशे २ बुद्धे अमरः ३ विघ्ने ४ गुरौ च । ६ त० । ५ गरुडे मेदि० । ६ गरुडपत्न्यां स्त्री शब्दमा० टाप् कापि अत इत्त्वम् । विनायकश्च कर्मविघ्नसिद्ध्यर्थमीश्वरेण नियुक्तः वेवभेदः यथोक्तं याज्ञवलक्येन “विनायकः कर्मविघ्नसिद्ध्यर्थं वि- नियोजितः । गणानामाधिपत्य च रुद्रेण ब्रह्मणा तथा” “कर्मणां पुरुषार्घसाधनानां विघ्नसिद्ध्यर्थं स्वरूपफलसाध नत्वविघातसिद्ध्यर्घं नियोजितो नियुक्तः” मिता० । तेनोपसृष्टस्य लक्षणान्याह म एव “तेनोपसृष्टो य- स्तस्य लक्षणानि निबोधत । स्वप्नेऽवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुण्डाःश्च पश्यति । कपायवासमश्चैव क्रव्यादांश्चाधिरो- हति । अन्त्यजैर्गर्दमैरुष्ट्रैः सहैकत्रावतिष्ठति । व्रजत्यपि तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः” तस्य प्रत्यक्षलक्षणान्याह स एव “विसना विकलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः । तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं राजनन्दनः । कुमारी न च भर्त्तारमपत्यं नर्भमकना । आचार्य्यत्वं श्रोत्रियश्च न शिष्योऽध्ययनं तथा । वणिगलाभं न चाप्नोति कृषि- ञ्चापि कृषीवलः” तन्निवारणविघिश्च तत्रोक्तो दृश्यः । “विनायका विघ्नकारा महोग्राः” रक्षामन्त्रः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4910,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विनायक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विनायकविनायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + नय् + ण्वुल् | नायक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + नय् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विनायक 📚 ➤ विशिष्टो नायकः प्रा.स. (बाधाओं के) हटाने वाला
संस्कृत: बुद्धः, गणेशः · पर्याय: सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विनायक 📚गणों के नायक, गणेश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विनायक
गणेश के नाम (१.१.४७) — विघ्नराज, द्वैमातुर, गणाधिप
बुद्ध के और नाम (१.१.१४) — षडभिज्ञ, दशबल, अद्वयवादी, मुनीन्द्र, श्रीघन, शास्ता, मुनि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विनायक = वि + नायक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विनायक: वि+नी+ण्वुल् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें