🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:53:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुनि
muni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मौनव्रती (2.7.46) वाचंयम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुनि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो मनन करे । ईश्वर, धर्म और सत्यासत्य आदि का सूक्ष्म वितचार करनेवाला व्यक्ति । मनन- शील महात्मा । जैसे, अंगिरा, पुलस्त्य, भृगु, कर्दम, पंचशिख आदि ।
२. तपस्वी । त्यागी । यौ॰—मुनिचीर, मुनिपट = वल्कल । मुनिव्रत = तपस्या ।
३. सात की संख्या । उ॰—तब प्रभु मुनि शर मारि गिरावा ।— (शब्द॰) ।
४. जिन या बुद्ध ।
५. पियाल या पयार का वृक्ष ।
६. पलास का वृक्ष ।
७. आठ वसुओं के अंतर्गत आप नामक वसु के पुत्र का नाम ।
८. क्रौंच द्वीप के एक देश का नाम ।
९. द्युतिमान् के सबसे वड़े पुत्र का नाम ।
१०. कुरु से एक पुत्र का नाम ।
११. अगस्त्य ऋषि (को॰) ।
१२. व्यास जी का नाम (को॰) ।
१३. महर्षि पाणिनि (को॰) ।
१४. आम्र वृक्ष (को॰) ।
१५. दौना । दमनक ।
मुनि २ संज्ञा स्त्री॰ दक्ष की एक कन्या जो कश्यप की सबसे बड़ी स्त्री थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुनि m. (accord. to Uṇ. iv, 122 fr. √ मन्) impulse, eagerness (?), RV. vii, 56, 8
(prob.) any one who is moved by inward impulse, an inspired or ecstatic person, enthusiast, RV.; AV.; Br.
a saint, sage, seer, ascetic, monk, devotee, hermit (esp. one who has taken the vow of silence), ŚBr. &c. &c. (with हृदयेषु स्थितः, the internal monitor or conscience, Mn. viii, 91)
a Brāhman of the highest (eighth) order, Hcat.
N. of a son of Kuru, MBh.
of a son of Dyuti-mat, MārkP.
of Vyāsa, Kir.
of Bharata, Sāh.
of Agastya, L.
of a Buddha or Arhat, Lalit.
of Pāṇini &c. (cf. -त्रय)
of other men, VP.
of various authors, Cat.
of various plants (Agati Grandiflora, Buchanania Latifolia, Butea Frondosa, Terminalia Catappa, the mango-tree and Artemisia Indica), L.
pl. ‘the celestial Munis’, N. of the seven stars of Ursa Major (and there fore a symbolical N. for the number ‘seven’), Var.; Sūryas.; Śrutab.
मुनि f. a female Muni (also ई), Uṇ. iv, 122, Sch.
N. of a daughter of Dakṣa (and wife of Kaśyapa), mother of a class of Gandharvas and Apsaras (cf. मौनेय), MBh.; Hariv.; Pur.
मुनि n. N. of a Varṣa (called after a royal Muni), VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुनिः [मन्-इन् उच्च Uṇ. 4. 122] 1 A sage, a holy man, saint, devotee, an ascetic; मुनीनामप्यहं व्यासः Bg. 10. 37; दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थिरधीर्मुनिरुच्यते ॥ 2. 56; पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः Ś. 2. 14; R. 1. 8, 3. 49. --2 N. of the sage Agastya. --3 Of Vyāsa. --4 Of Buddha. --5 of Pāṇini. --6 N. of several plants (पियालु, पराशर and दमनक). --7 The internal conscience (according to Kull. on Ms. 8. 91 ‘the supreme spirit’). --8 The mango-tree. --9 The the number ‘seven’. --pl. The seven sages. --Comp. --अन्नं (pl.) the food of ascetics. --इंद्रः {1} ‘the lord of the sages’, a great sage. {2} an epithet of Śākyamuni. {3} of Bharata. {4} of Śiva. --ईशः, --ईश्वरः {1} a great sage. {2} an epithet of Viṣṇu. {3} of Buddha. --त्रयं ‘the triad of sages’, i. e. Pāṇini, Kātyāyana, and Patanjali (who are considered to be inspired saints); मुनित्रयं नमस्कृत्य, or त्रिमुनि व्याकरणं Sk. --दारकः, --कुमारः a young sage. --द्रुमः the Śyonāka tree. --पित्तलं copper. --पुंगवः a great or eminent sage. --पुत्रकः {1} a wagtail. {2} the damanuka tree. --भेषजं {1} the fruit of the yellow myrobalan. {2} fasting. --वृत्ति a. leading an ascetic life; शैशवे मुनिवृत्तीनां R. 1. 8. --व्रतं an ascetic vow; Ku. 5. 48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0871-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुनि पु० मन--इन् पृषो० उत्वम् । “दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुणेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थिरधीर्मुनिरुच्यते” गीतोक्तलक्षणे स्थिरचित्ते वीतरागादौ जने । ते च मन्वत्रिविष्णुहारोतादय । २ सप्तसंख्यायाञ्च । ३ वङ्ग- सेनतरौ ४ जिने मेदि० । ५ पियालवृक्षे ६ पराशरवृक्षे हेमच० ७ दमनकद्धक्षे राजनि० । “मननान्मुनिरुच्यते” इत्युक्ते ८ मननयुते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4757,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुनिः, पुं, मनुते जानाति यः । (इति मन् + “मनेरुश्च ।” उणा० ४ । १२२ । इति इन् + अत उच्च ।) मौनव्रती । इत्यन्ये । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । वाचंयमः २ । इत्यमरः । २ । ७ । ४२ । मौनी ३ व्रती ४ ऋषिः ५ शापास्त्रः ६ सत्यवाक् ७ । इति जटाधरः ॥ (यथा, नैषधे । १ । १३३ । “फलेन मूलेन च वारिभूरुहां मुनेरिवेत्थं मम यस्य वृत्तयः ॥”) लस्य लक्षणं यथा, -- “दुःखेष्वनुद्बिग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥” इति श्रीभगवद्गीता ॥ * ॥ तस्य धर्म्मो यथा, -- [] ब्रह्मोवाच । “मुनिभिश्चरिता धर्म्मा उक्ता व्यास ! मया तव । यैर्विष्णुस्तुष्यते देवः सुखादिपरिभाविकः ॥ तर्पणेन च होमेन सन्ध्यया बन्दनेन च । प्राप्यते भगवान् विष्णुर्व्रर्म्मकामार्थमीक्षदः ॥ धर्म्मो विष्णुर्ब्रतो विष्णुः पूजा विष्णुस्तु तर्पणम् । होमः सन्ध्या तथा ध्यानं धारणा सकलं हरिः ॥” इति गारुडे २२६ अध्यायः ॥ * ॥ तस्याश्रमे वर्णनीयानि यथा । अतिथिपूजा १ हरिणविश्वासः २ हिंस्रजन्तुशान्तता ३ यज्ञ- धूमः ४ मुनिसुतः ५ द्रुमसेकः ६ वल्कलः ७ वृक्षश्च ८ । इति कविकल्पलता ॥ * ॥ मुनिविशे- षाणां ब्रह्मणोऽङ्गविशेषादुत्पत्तिर्यथा, -- “पुलस्त्यो दक्षकर्णाच्च पुलही वामकर्णतः । दक्षनेत्रात्तथात्रिश्च वामनेत्रात् क्रतुः स्वयम् ॥ अरणिर्नासिकारन्ध्रात् अङ्गिराश्च मुखाद्रुचिः । भृगुश्च वामपार्श्वाच्च दक्षो दक्षिणपार्श्वतः ॥ छायायाः कर्द्दमो जातो नाभेः पञ्चशिखस्तथा । वक्षसश्चैव वोढुश्च कण्ठदेशाच्च नारदः ॥ मरीचिः स्कन्धदेशाच्च आपस्तम्बस्तथा गलात् । वशिष्ठो रसनादेशात् प्रचेता अधरोष्ठतः ॥ हंसश्च वामकुक्षेश्च दक्षकुक्षेर्यतिः स्वयम् । सृष्टिं विधातुञ्च विधिश्चकाराज्ञां सुतानपि ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे ८ अध्यायः ॥ * ॥ गयासुरशरीरे यज्ञार्थं ब्रह्मणो मानसात् सृष्टा मुनयो यथा, -- “ब्रह्मा सम्भृतसम्भारो मानसानृत्विजोऽसृजत् । अग्निशर्म्माणममृतं शौनकं जाजलिं मृदुम् ॥ कुमुखिं वेदकौण्डिन्यं हारीतं कश्यपं कृपम् । गर्गं कौशिकवाशिष्ठौ मुनिं भार्गवमव्ययम् ॥ वृद्धं पाराशरं कण्वं माण्डव्यं श्रुतिकेवलम् । श्वेतं सुतालं दमनं सुहोत्रं कक्षमेव च ॥ नौगाक्षिञ्च महाबाहुं जेगींषव्यं तथैव च । दधिपञ्चमुखं विप्र ! ऋषभं कर्कमेव च ॥ कामायनं गोभिलञ्च मुनिमुग्रं महाव्रतम् । जटामालिनमव्यग्रं चाटुहासञ्च दारुणम् ॥ आत्रेयञ्चाप्यङ्गिरसमौपमन्युं महाव्रतम् ॥ गोकर्णञ्च गुहावासं शिखण्डिनमुमाव्रतम् ॥ सुपालकं गौतमञ्च तथा वेदशिरो व्रतम् । एतानन्यांश्च विप्रेन्द्रान् ब्रह्मा लोकपितामहः । परिकल्प्याकरोद्यागं गयासुरशरीरके ॥” इति वायुपुराणे गयामाहात्म्यम् ॥ * ॥ मुनिविशेषनाम्नां व्युत्पत्तिर्यथा, -- “कतिकल्पान्तरेऽतीते स्रष्टुः सृष्टिविधौ पुनः । मरीचिमिश्रैर्म्मुनिभिः सार्द्धं कण्ठाद्बभूव सः ॥ विधेर्नरदनाम्नश्च कण्ठदेशाद्बभूव सः । नारदश्चेति विख्यातो मुनीन्द्रस्तेन हेतुना ॥ यः पुत्त्रश्चेतसो धातुर्ब्बभूव मुनिपुङ्गवः । तेन प्रचेता इति तन्नाम चक्रे पितामहः ॥ बभूव धातुर्यः पुत्त्रः सहसा दक्षपार्श्वतः । सर्व्वकर्म्मणि दक्षश्च तेन दक्षः प्रकीर्त्तितः ॥ [] वेदेषु कर्द्दमः शब्दश्छायायां वर्त्तते स्फुटः । बभूव कर्द्दमाद्बालः कर्द्दमस्तेन कीर्त्तितः ॥ तेजोभेदे मरीचिश्च वेदेषु वर्त्तते स्फुटम् । जातः सद्योऽतितेजस्वी मरीचिस्तेन कीर्त्तितः ॥ क्रतुसंघश्च बालेन कृतो जन्मान्तरेऽधुना । ब्रह्मपुत्त्रोऽपि तन्नाम्ना क्रतुरित्यभिधीयते ॥ प्रधानाङ्गं मुखं धातुस्ततो जातश्च बालकः । इरस्तेजस्विवचनोऽङ्गिरास्तेन प्रकीर्त्तितः ॥ अतितेजस्विनि भृगुर्व्वर्त्तते नाम्नि शौनक ! । जातः सद्योऽतितेजस्वी भृगुस्त
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुनि" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें