🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षाम
kṣāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षाम १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ क्षमा]
१. क्षीण । कृश । दुबलापतला यौ॰—क्षामोदरी = पकतली कमरवाली (स्त्री) ।
२. दुर्बल । बलहीन । कमजोर ।
३. अल्प । थोंड़ा ।
क्षाम २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु का एक नाम ।
२. क्षय । नाश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षाम See ib.
क्षाम mf(आ)n. burning to ashes, charring, MaitrS. i, 8, 9
(Pāṇ. viii, 2, 53) scorched, singed, KātyŚr.; Jaim.
dried up, emaciated, wasted, thin, slim, slender, Yājñ. i, 80; MBh.; R.; Megh. &c.
weak, debilitated, infirm, slight (especially applied to the voice), R. iii, 58, 14; Suśr.; Amar.; Rājat. v, 219.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (327,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षाम a. [क्षै-कर्तरि क्त] 1 Scorched, singed. --2 Diminished, thin, wasted; emaciated, lean; क्षामक्षामकपोलमाननं Ś. 3. 10; मध्ये क्षामा Me. 82; क्षामच्छायं भवनमधुना मद्वियोगेन नूनं 80, 89. --3 Slight, little, small. --4 Weak, infirm. --मः An epithet of Viṣṇu. --मा The earth. --मं Destruction. --Comp. --आस्यं unwholesome diet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0436-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षाम त्रि० क्षै--कर्त्तरिक्त । १ क्षीणे २ अल्पे शब्दरत्ना० “क्षामोविवर्णवक्त्रश्च नखैःकिञ्चिच्छिनत्त्यपि” । “क्षामेण मृदुकोष्ठेन मन्दाग्निना” सुश्रुतः “क्षामच्छायं भवनमधुना यद्वियोगेन नूनम्” “मध्येक्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा नि- [] म्ननाभिः” मेघ० । अतिसूक्ष्मत्वात् ३ परमेश्वरे “नक्षत्र- नेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः” विष्णुस० । “क्षा- मा भिन्दन्तो अरुणीरपव्रन्” ऋ० ४ । २ । १६ । ३ धरायां स्त्री निघ० । भावे क्त १ क्षवे न०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2368-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षामः, त्रि, (क्षै + कर्त्तरि क्तः । “क्षायो मः” । ८ । २ । ५३ । इति निष्ठा तस्य मत्वम् ।) क्षीणः । अबलः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, भागवते ३ । २१ । ४६ । “विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाङ्गावलोकनात्” ॥ स्त्रियां टाप् । यथा, मेघदूते । ८९ । “आधिक्षामां विरहशयने सन्निषण्णैकपार्श्वाम्” ॥ सर्व्वरूपवत्त्वात् विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ विष्णुसहस्रनामकीर्त्तने । १४९ । १०४ । “आश्रमः स्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-231-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षाम" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें