🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:57:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्तोक
stoka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्तोक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बूँद । बिंदु ।
२. पपीहा । चातक ।
३. जैनों के कालविभाग में उतना समय जितने में मनुष्य सात बार श्वास लेता है ।
४. स्फुलिंग । चिनगारी (को॰) ।
स्तोक २ वि॰
१. अल्प । थोड़ा ।
२. लघु । छोटा ।
३. किंचित् । कुछ ।
४. अधम । निम्न । नीच [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तोक m. (accord. to some for स्कोत fr. √ श्चुत्; cf. Nir. ii, 1) a drop (of water &c.), RV.; AV.; Br.; ŚrS.; BhP.
a spark (see अग्नि-स्त्˚)
the Cātaka bird, L.
स्तोक mf(आ)n. little, small, short (ibc. and अम् ind. ‘a little, slightly, gradually’; बहुतरम्-स्तोकम्, ‘more-than’; स्तोकेन न, ‘not in the least’; स्तोकेन and स्तोकात् in comp. with a p.p. = ‘hardly’, ‘with some difficulty’, ‘only just’, ‘a little while ago’ [cf. Pāṇ. ii, 1, 39; 3, 33]), MBh.; Kāv. &c.
स्तोक &c. See p. 1259, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1259,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तोक a. [स्तुच्-घञ्] 1 Little, small; स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधागेतिं Pt. 1. 150; स्तोकं महद्वा धनं [] Bh. 2. 49. --2 Short. --3 Few. --4 Low, abject. --कः 1 A small quantity, drop. --2 The Cātaka bird. --कं ind. A little, less; पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति Ś. 1. 7. --Comp. --काय a. little-bodied, small, dwarfish, diminutive. --नम्र a. a little bent down, slightly stooping or depressed; श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां Me. 82.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1146-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तोक पुंस्त्री० स्तुच--घञ् । १ चातके मेदि० स्त्रियां ङीष् । २ जलविन्दौ ३ अल्पे त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5342,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तोकः, पुं, (स्तुच्यते इति । स्तुच प्रसादे + घञ् ।) चातकः । इति मेदिनी ॥ बिन्दुः । कणा । इति केचित् ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ४९ । ५९ । “वृष्ट्यावरुद्धैरभवत् स्रोतः खातानि निम्नगाः । ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले ॥”) तथा च भागवते । ९ । ६ । ४८ । “एवं गृहेष्वभिरतो विषयान् विविधैः सुखैः । सेवमानो न चातुष्पादाज्यस्तोकैरिवानलः ॥”)
स्तोकः, त्रि, (स्तुच् + घञ् ।) अप्लः । इत्यमरः । ३ । १६१ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १ । २१८ । “सञ्जयैर्वगते प्राणांस्त्यक्तुमिच्छामि मारिचम् । स्तोकं ह्यपि न पश्यामि फलं जीवितधारणे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-435-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें