🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:36:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्तोक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्तोक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्तोक

अर्थ: अल्प, थोड़ा

संस्कृत: पर्याय: अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, दभ्र

व्युत्पत्ति: स्तुच् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्तोक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्तोक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्तोक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्तोकःस्तोकौस्तोकाः
द्वितीयास्तोकम्स्तोकौस्तोकान्
तृतीयास्तोकेनस्तोकाभ्याम्स्तोकैः
चतुर्थीस्तोकायस्तोकाभ्याम्स्तोकेभ्यः
पञ्चमीस्तोकात् / स्तोकाद्स्तोकाभ्याम्स्तोकेभ्यः
षष्ठीस्तोकस्यस्तोकयोःस्तोकानाम्
सप्तमीस्तोकेस्तोकयोःस्तोकेषु
सम्बोधनहे स्तोकहे स्तोकौहे स्तोकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्तोक
स्तोक
stoka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्तोक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बूँद । बिंदु ।
२. पपीहा । चातक ।
३. जैनों के कालविभाग में उतना समय जितने में मनुष्य सात बार श्वास लेता है ।
४. स्फुलिंग । चिनगारी (को॰) ।
स्तोक २ वि॰
१. अल्प । थोड़ा ।
२. लघु । छोटा ।
३. किंचित् । कुछ ।
४. अधम । निम्न । नीच [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तोक m. (accord. to some for स्कोत fr. √ श्चुत्; cf. Nir. ii, 1) a drop (of water &c.), RV.; AV.; Br.; ŚrS.; BhP.
a spark (see अग्नि-स्त्˚)
the Cātaka bird, L.
स्तोक mf(आ)n. little, small, short (ibc. and अम् ind. ‘a little, slightly, gradually’; बहुतरम्-स्तोकम्, ‘more-than’; स्तोकेन न, ‘not in the least’; स्तोकेन and स्तोकात् in comp. with a p.p. = ‘hardly’, ‘with some difficulty’, ‘only just’, ‘a little while ago’ [cf. Pāṇ. ii, 1, 39; 3, 33]), MBh.; Kāv. &c.
स्तोक &c. See p. 1259, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1259,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तोक a. [स्तुच्-घञ्] 1 Little, small; स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधागेतिं Pt. 1. 150; स्तोकं महद्वा धनं [] Bh. 2. 49. --2 Short. --3 Few. --4 Low, abject. --कः 1 A small quantity, drop. --2 The Cātaka bird. --कं ind. A little, less; पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति Ś. 1. 7. --Comp. --काय a. little-bodied, small, dwarfish, diminutive. --नम्र a. a little bent down, slightly stooping or depressed; श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां Me. 82.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1146-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तोक पुंस्त्री० स्तुच--घञ् । १ चातके मेदि० स्त्रियां ङीष् । २ जलविन्दौ ३ अल्पे त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5342,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तोकः, पुं, (स्तुच्यते इति । स्तुच प्रसादे + घञ् ।) चातकः । इति मेदिनी ॥ बिन्दुः । कणा । इति केचित् ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ४९ । ५९ । “वृष्ट्यावरुद्धैरभवत् स्रोतः खातानि निम्नगाः । ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले ॥”) तथा च भागवते । ९ । ६ । ४८ । “एवं गृहेष्वभिरतो विषयान् विविधैः सुखैः । सेवमानो न चातुष्पादाज्यस्तोकैरिवानलः ॥”)
स्तोकः, त्रि, (स्तुच् + घञ् ।) अप्लः । इत्यमरः । ३ । १६१ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १ । २१८ । “सञ्जयैर्वगते प्राणांस्त्यक्तुमिच्छामि मारिचम् । स्तोकं ह्यपि न पश्यामि फलं जीवितधारणे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-435-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्तोकस्तोक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: स्तुच् + घञ्)
अन्य सम्भावना: स्तोक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्तोक 📚 ➤ अल्प, थोड़ा
संस्कृत: पर्याय: अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, दभ्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्तोक 📚बूँद । बिंदु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्तोक
छोटा/बारीक (३.१.६०) — अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, दभ्र, कृश, तनु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्तोक: स्तुच् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें